گذريل ڪجهه سالن کان دنيا ۾ جنهن ٽيڪنالاجي تي سڀ کان وڌيڪ بحث ٿي رهيو آهي، اها Artificial Intelligence آهي. ڪيترن سائنسدانن، دانشورن ۽ سياستدانن جو خيال آهي تہ ايندڙ ڏهن يا ويهن سالن ۾ هي ٽيڪنالاجي انساني سماج جي معاشي، سياسي ۽ ثقافتي ڍانچي کي بنيادي طور تبديل ڪري سگهي ٿي. ڪجهه ماڻهو ان کي انساني ترقيءَ جو هڪ وڏو قدم قرار ڏين ٿا، جڏهن تہ ٻيا ان کي انسانيت لاءِ هڪ ممڪن خطري طور ڏسن ٿا. اهو بحث صرف سائنسدانن تائين محدود ناهي رهيو، پر عالمي سياست ۽ سماجي فڪر ۾ بہ داخل ٿي چڪو آهي. ڪيترائي دانشور ۽ سياسي اڳواڻ خبردار ڪن ٿا تہ جيڪڏهن اي آءِ تي ڪنٽرول چند طاقتور قوتن وٽ رهيو تہ ان جا نتيجا پوري دنيا جي سماجي توازن تي اثرانداز ٿي سگهن ٿا.
ٽيڪنالاجي، سرمايو ۽ طاقت:
آمريڪي سياستدان Bernie Sanders ڪيترين ئي تقريرن ۾ اهو خدشو ظاهر ڪيو آهي تہ جديد ٽيڪنالاجي اڪثر وڏين ڪارپوريشنن ۽ ارب پتي ماڻهن جي هٿ ۾ مرڪوز ٿي رهي آهي. هن جو خيال آهي تہ جيڪڏهن اي آءِ جهڙي طاقتور ٽيڪنالاجي جو مقصد صرف منافعو حاصل ڪرڻ بڻجي وڃي تہ پوءِ معاشي اڻبرابري وڌيڪ وڌي سگهي ٿي. ساڳي اڻ تڻ جو اظهار تاريخدان ۽ مفڪر Yuval Noah Harari بہ ڪيو آهي. هن جو چوڻ آهي تہ اي آءِ صرف مشينن جي ذهانت جو مسئلو نہ آهي پر اهو معلومات ۽ طاقت تي ڪنٽرول جو مسئلو آهي. جيڪو بہ مستقبل ۾ ڊيٽا ۽ الگورٿمن تي ڪنٽرول رکندو، اهو سماج جي فيصلا سازي تي بہ اثر انداز ٿي سگهي ٿو.
روزگار جو بحران يا نئين معيشت؟
اي آءِ بابت سڀ کان وڏو بحث روزگار جي مستقبل تي آهي. ڪيترائي معاشي ماهر چون ٿا تہ ايندڙ ڏهن سالن ۾ ڪيترائي اهڙا ڪم جيڪي انسان ڪندا هئا، اهي مشينون سرانجام ڏيڻ لڳنديون. انهن ۾ شامل آهن:
* دفتري حساب ڪتاب
* ڊيٽا انٽري
* ترجمو ۽ لکڻ جا ابتدائي ڪم
* ڊرائيونگ ۽ ٽرانسپورٽ
ڪسٽمر سروس
جيڪڏهن اهڙا ڪم خودڪار ٿي وڃن تہ لکين ماڻهو بيروزگار ٿي سگهن ٿا. اهو خدشو ان ڪري بہ آهي تہ جديد سرمائيداري نظام ۾ ڪمپنيون هميشه خرچ گهٽائڻ ۽ منافعو وڌائڻ چاهين ٿيون.
پر تاريخ مان معلوم ٿئي ٿو تہ ٽيڪنالاجي هميشه ٻہ طرفا اثر ڇڏيندي آهي. جڏهن صنعتي انقلاب آيو هو، تڏهن بہ ڪيترائي مزدور پنهنجون نوڪريون وڃائي ويٺا هئا، پر ساڳئي وقت نيون صنعتون ۽ نوان پيشا بہ پيدا ٿيا. ان ڪري ڪجهه ماهرن جو خيال آهي تہ اي آءِ بہ شايد پراڻيون نوڪريون ختم ڪري، پر نيون مهارتون ۽ نوان معاشي موقعا پيدا ڪري.
انساني رشتن تي اثر:
اي آءِ جي وڌندڙ استعمال سان سماجي زندگيءَ تي بہ اثر پئجي سگهي ٿو. ماڻهو آهستي آهستي پنهنجي سوالن جا جواب انسانن بدران مشينن کان وٺڻ لڳندا. فيصلا ڪرڻ ۾ الگورٿم تي وڌيڪ ڀروسو وڌي سگهي ٿو. ڪجهه نفسياتي ماهر چون ٿا تہ جيڪڏهن ماڻهو مشينن سان جذباتي تعلق پيدا ڪرڻ لڳندا تہ انساني رشتا ڪمزور ٿي سگهن ٿا. ماڻهو هڪٻئي سان ڳالهائڻ بدران ٽيڪنالاجي سان وڌيڪ وقت گذاريندا. ان ڪري ڪيترائي دانشور زور ڏين ٿا تہ ٽيڪنالاجي جي ترقيءَ سان گڏ انساني قدرن ۽ سماجي ذميوارين کي بہ نظر ۾ رکڻ ضروري آهي.
جنگي ميدان ۾ اي آءِ جو استعمال:
اي آءِ جو سڀ کان وڌيڪ خطرناڪ استعمال فوجي ميدان ۾ ٿي رهيو آهي. ڪيترائي ملڪ هاڻي اهڙا هٿيار تيار ڪري رهيا آهن، جيڪي اي آءِ جي مدد سان ڪم ڪن ٿا. انهن ۾ شامل آهن:
* خودڪار ڊرون
* روبوٽڪ جنگي نظام
* اهڙا هٿيار جيڪي نشاني کي پاڻ سڃاڻي حملو ڪري سگهن ٿا. اهڙي قسم جي هٿيارن کي عام طور Autonomous Weapons چيو وڃي ٿو. جيڪڏهن اهڙا هٿيار وڏي پيماني تي استعمال ٿيڻ لڳا تہ جنگ وڌيڪ خطرناڪ ٿي سگهي ٿي، ڇو تہ مشينن وٽ انساني اخلاقي شعور يا رحم جو احساس نہ هوندو.
ڪيترائي عالمي ماهر خبردار ڪن ٿا تہ جيڪڏهن اي آءِ هٿيارن جي مقابلي جي ڊوڙ شروع ٿي وئي تہ اها انساني تاريخ جي سڀ کان خطرناڪ هٿيارن جي ڊوڙ بڻجي سگهي ٿي.
ڇا اي آءِ سان نئون عالمي نظام پيدا ٿيندو؟
اي آءِ بابت هڪ اهم سوال اهو بہ آهي تہ ڇا هن ٽيڪنالاجي سان دنيا ۾ هڪ نئون عالمي نظام پيدا ٿيندو؟ ڪجهه تجزيه نگارن جو خيال آهي تہ مستقبل ۾ طاقت جو توازن انهن ملڪن وٽ هوندو، جيڪي اي آءِ ۽ ڊيٽا تي ڪنٽرول رکندا. ان لحاظ سان اي آءِ کي ڪجهه ماڻهو نئين ٽيڪنالاجي انقلاب طور ڏسن ٿا، جيڪو دنيا جي سياسي ۽ معاشي طاقت جي توازن کي تبديل ڪري سگهي ٿو. جيڪي ملڪ هن ٽيڪنالاجي ۾ اڳتي هوندا، اهي عالمي سياست ۽ معيشت تي وڌيڪ اثر انداز ٿي سگهن ٿا.
ڪجهه مفڪر تہ اهو بہ چون ٿا تہ مستقبل ۾ دنيا جي حڪمراني جو بنياد صرف فوجي طاقت يا قدرتي وسيلن تي نہ پر ڊيٽا ۽ الگورٿمن تي هوندو.
اصل سوال: ٽيڪنالاجي يا سماجي نظام؟
ڪيترن مفڪرن جو خيال آهي تہ اصل مسئلو ٽيڪنالاجي پاڻ نہ آهي. مسئلو اهو آهي تہ اها ڪهڙي سماجي ۽ معاشي نظام ۾ استعمال ٿئي ٿي. جيڪڏهن اي آءِ کي صرف منافعو وڌائڻ يا طاقت حاصل ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ويو تہ اها عدم مساوات ۽ تڪرارن کي وڌائي سگهي ٿي. پر جيڪڏهن ان کي تعليم، صحت، زراعت ۽ ماحول جي بهتري لاءِ استعمال ڪيو ويو تہ اها انسانيت جي تاريخ ۾ هڪ وڏي ترقي ثابت ٿي سگهي ٿي.
اي آءِ بابت هلندڙ بحث اصل ۾ جديد دؤر جي هڪ وڏي فڪري جدوجهد آهي. هڪ طرف اها ٽيڪنالاجي انسان کي نيون سهولتون، تيز علمي ترقي ۽ بهتر زندگي فراهم ڪري سگهي ٿي. ٻي طرف جيڪڏهن ان جو ڪنٽرول محدود هٿن ۾ رهيو يا ان کي جنگي مقصدن لاءِ استعمال ڪيو ويو تہ اها انسانيت لاءِ خطرو بہ بڻجي سگهي ٿي. ان ڪري اصل سوال اهو نہ آهي تہ اي آءِ سٺي آهي يا خراب. اصل سوال اهو آهي تہ ان تي ڪنٽرول ڪنهن وٽ هوندو ۽ ان کي ڪهڙي مقصد لاءِ استعمال ڪيو ويندو.
شايد تاريخ جي هن مرحلي تي انسانيت هڪ اهڙي موڙ تي بيٺي آهي، جتي هو پنهنجي ئي ٺاهيل ذهين مشينن سان گڏ هڪ نئين دنيا جي تعمير ڏانهن وڌي رهي آهي. پر اهو انسانن جي اجتماعي عقل ۽ اخلاقي ذميواري تي منحصر آهي ته اها نئين دنيا انسانيت لاءِ ترقي جو ذريعو بڻجي يا نون تڪرارن ۽ خطري جي شروعات ٿئي ٿي.