انساني تاريخ ۾ مذهب ۽ مذھبي تعليم ڊگهي عرصي تائين سماج جي اخلاقي ۽ ثقافتي سرشتي جو اهم حصو رهيا آهن. ڪيترن دؤرن ۾ مذهبي ادارا ئي تعليم جا مرڪز هئا ۽ ماڻهن کي پڙهڻ، لکڻ ۽ سماجي ضابطن بابت سيکاريندا هئا. پر جديد دنيا ۾ جڏهن سائنس، فلسفي ۽ سماجي علم ترقي ڪئي آهي تہ هڪ نئون سوال پيدا ٿيو آهي اهو تہ ڇا جديد دؤر ۾ سماج جي اخلاقي تربيت لاءِ ديني تعليم لازمي آهي؟ يا انسان بغير ڪنهن اھڙي تعليم جي بہ بااخلاق ۽ مهذب سماج ٺاهي سگهي ٿو؟ هي سوال خاص طور انهن ملڪن ۾ وڌيڪ اهم ٿي وڃي ٿو، جتي رياستي وسيلا محدود هجن ۽ حڪومت کي اهو فيصلو ڪرڻو پوي تہ تعليم ۽ سماجي ادارن تي خرچ ڪيئن ڪيو وڃي.
تاريخي پسمنظر:
قديم ۽ وچئين دؤر ۾ مذهبي ادارا تعليم جا بنيادي مرڪز هئا. يورپ ۾ چرچ اسڪول ۽ يونيورسٽيون هلائيندو هو، جڏهن تہ اسلامي دنيا ۾ مدرسا علمي سرگرمين جا مرڪز هئا. ان دؤر ۾ سائنس، فلسفو ۽ ادب گهڻو ڪري مذهبي ادارن سان جڙيل هئا. پر سترهين ۽ ارڙهين صديءَ ۾ يورپ ۾ فڪري تحريڪ پيدا ٿي، جنهن کي European Enlightenment چيو وڃي ٿو. هن تحريڪ عقل، تحقيق ۽ سائنسي سوچ کي اهميت ڏني. ان کان پوءِ يورپ ۾ تعليم آهستي آهستي مذهبي ادارن کان الڳ ٿي جديد يونيورسٽين ۽ سائنسي تحقيق جي بنيادن تي بيهڻ لڳي. ان تبديلي کان پوءِ صنعتي انقلاب آيو، جنهن کي Industrial Revolution چيو وڃي ٿو. هن دؤر ۾ ٽيڪنالاجي، صنعت ۽ سائنسي تحقيق دنيا کي مڪمل طور تبديل ڪري ڇڏيو. اها ترقي گهڻو ڪري جديد سائنسي تعليم جي نتيجي ۾ ٿي.
جديد سماجن جو تجربو:
اڄ دنيا جا ڪيترائي ترقي يافته ملڪ اهڙا آهن، جتي تعليم جو نظام بنيادي طور سائنسي ۽ سيڪيولر آهي. مثال طور سويڊن، ناروي ۽ ڊينمارڪ جهڙن ملڪن ۾ مذهبي تعليم اسڪولن جو مرڪزي حصو ناهي، پر انهن سماجن کي دنيا جا سڀ کان وڌيڪ بااخلاق، منظم ۽ خوشحال سماج سمجهيو وڃي ٿو. ساڳي طرح ايشيا ۾ جاپان ۽ چين جهڙا ملڪ معاشي ۽ ٽيڪنالاجي ترقي ۾ اڳتي آهن، جڏهن تہ انهن جي تعليمي نظام ۾ مذهب بنيادي حيثيت نٿو رکي. ان مان اهو سوال پيدا ٿئي ٿو تہ جيڪڏهن سماج بغير مذهبي تعليم جي بہ منظم، قانون پسند ۽ مهذب ٿي سگهن ٿا تہ پوءِ اخلاقي تربيت لاءِ مذهبي تعليم کي لازمي ڇو سمجهيو وڃي؟
اخلاقيات جا جديد ذريعا:
جديد سماج ۾ اخلاقي قدر صرف مذهب مان ناهن ايندا. ڪيترائي سماج اخلاقي تربيت لاءِ هيٺيان ذريعا استعمال ڪن ٿا:
*قانون ۽ انصاف جو مضبوط نظام.
*انساني حقن جو تصور.
*فلسفي ۽ سماجيات جي تعليم.
*شهري ذميواري جي تربيت.
*سماجي ڀلائي جا ادارا
انهن ذريعن جي معرفت ماڻهن ۾ سماجي ذميواري، قانون جي احترام ۽ ٻين جي حقن جي حفاظت جو شعور پيدا ڪيو وڃي ٿو.
مذھبي تعليم تي تنقيد:
ڪجهه مفڪر اهو دليل ڏين ٿا تہ ڪيترن هنڌن تي مذھبي تعليم جو وڏو حصو ماضيءَ جي روايتن ۽ قصن تي ٻڌل هوندو آهي، جن جي تاريخي تصديق هميشه واضح نہ هوندي آهي. جيڪڏهن تعليم جو وڏو حصو صرف اهڙين روايتن تي ٻڌل هجي تہ شاگرد جديد دنيا جي سائنسي ۽ معاشي چئلينجن کي سمجهڻ ۾ پوئتي رهجي سگهن ٿا. ان تنقيد جو مطلب اهو ناهي تہ مذهب جو سماجي يا ثقافتي ڪردار ختم ٿي وڃي ٿو پر اهو سوال ضرور پيدا ٿئي ٿو تہ تعليم جو بنيادي مقصد ڇا هجڻ گهرجي – “گذريل روايتن جو ورجاءَ يا نئين علم ۽ تحقيق جي تخليق؟”
رياستي وسيلن جو سوال:
هڪ ٻيو اهم سوال اهو آهي تہ جيڪڏهن ڪنهن ملڪ ۾ غربت، صحت ۽ جديد تعليم جا مسئلا موجود هجن تہ پوءِ رياست کي پنهنجا وسيلا ڪهڙي شعبي ۾ خرچ ڪرڻ گهرجن؟
ڪيترائي تعليمي ماهر چون ٿا تہ اهڙي صورتحال ۾ سائنسي تعليم، تحقيق ۽ ٽيڪنالاجي، صحت ۽ سماجي تحفظ اهڙا شعبا آهن، جيڪي سڌو سماجي ترقيءَ سان لاڳاپيل آهن. تنهنڪري رياستي پاليسي ۾ انهن شعبن کي ترجيح ڏيڻ ضروري سمجهيو وڃي ٿو. ان جي باوجود ڪيترائي مفڪر اهو بہ چون ٿا تہ مذهب کي مڪمل طور نظرانداز ڪرڻ بہ مناسب نہ آهي، ڇو تہ مذهب ڪيترن ماڻهن جي سڃاڻپ ۽ ثقافت جو حصو آهي. بهتر طريقو شايد اهو ٿي سگهي ٿو تہ مذهبي تعليم کي ثقافتي ۽ اخلاقي مطالعي طور پڙهايو وڃي، جڏهن تہ جديد تعليم جو مرڪز سائنس، تحقيق ۽ تخليق هجڻ گهرجي.
انساني تاريخ مان اهو ظاهر ٿئي ٿو ته سماج جي ترقي جو بنيادي محرڪ علم، تحقيق ۽ تخليق آهي. جديد دنيا جا ڪيترائي ترقي يافته سماج اهڙا آهن، جتي مذهبي تعليم مرڪزي حيثيت نٿي رکي، پر انهن سماجن ۾ قانون جي پابندي، سماجي ذميواري ۽ اخلاقي قدر مضبوط آهن. انهيءَ ڪري اصل سوال مذهب جي موجودگي يا غير موجودگي جو نہ پر تعليم جي نوعيت جو آهي. جيڪڏهن تعليم انسان کي سوچڻ، تحقيق ڪرڻ ۽ سماج جي بهتري لاءِ ڪم ڪرڻ سيکاري ٿي تہ اهڙو سماج ترقي ڪندو. پر جيڪڏهن تعليم صرف ماضي جي روايتن تائين محدود رهي ته سماج نئين دؤر جي چئلينجن کي منهن ڏيڻ ۾ ڏکيائيون محسوس ڪري سگهي ٿو. انهيءَ ڪري جديد دؤر ۾ ڪيترائي مفڪر اها صلاح ڏين ٿا تہ تعليم جو مرڪز سائنسي علم، تنقيدي سوچ ۽ سماجي ذميواري هجي، جڏهن تہ مذهب کي فرد جي ذاتي عقيدي ۽ ثقافتي سڃاڻپ طور ڏٺو وڃي.