هر سال 10 ڊسمبر تي انساني حقن جو عالمي ڏينهن ملهايو وڃي ٿو، جنھن جو مقصد انساني برابري، آزادي، سلامتي ۽ عزتِ نفس جي انهن عالمي اصولن کي ياد ڪرڻ آهي، جيڪي هر انسان لاءِ، بنا رنگ، مذهب، ٻولي يا پس منظر جي، برابر لاڳو ٿين ٿا. جڏهن دنيا انساني حقن جو ڏينهن ملھائي انھن جي تحفظ جو وچن ڪري رهي هوندي آهي، تڏهن سنڌ سميت ملڪ ۾ به اھو ڏينھن ملھائڻ ۾ ھتي جا سرڪاري ۽ غير سرڪاري ادارا به، ساڳي ڪرت ۾ مصروف ھوندا آھن. ريليون ڪڍيون وينديون آهن، پنج ستارا ھوٽلن ۾ سيمينار ٿيندا آهن، شعلا بيانيءَ جا جوهر ڏيکاري لفظن جي فضول خرچي ڪئي ويندي آهي، فوٽو سيشن ٿيندا آهن ۽ پوءِ وري اهو جوش ۽ جذبو سال جا باقي 364 ڏينهن موڪل تي هليو ويندو آهي.
اسان جي ملڪ ۾ انساني حقن جي صورتحال بنهه خراب آهي. دنيا ۾ پاڻ کي لبرل ۽ روشن خيال ظاهر ڪرڻ لاءِ اسان جي حڪمرانن انساني حقن جي حوالي سان قانونسازي ته ڪرائي آهي پر ان تي عمل نٿو ٿئي. هن ملڪ جي آئين ۾ انساني حقن جي ضمانت ڏنل آهي پر اڀاڳ اهو آهي ته هتي خود آئين به معطل ٿيو وڃي. هتي اظهار جي آزادي تي اڻ اعلانيل بندش آهي. سڄي ملڪ مان ماڻهن کي جبري طور تي گم ڪيو پيو وڃي. ماڻهو روڊن ۽ رستن، گهرن، شهرن ۽ شاهراهن تان اڻ ڏٺل عقابن ذريعي کنڀي گم ڪيا وڃن ٿا ۽ حالت اها آهي ته ان حوالي سان عدالتن جا حڪم به نٿا مڃيا وڃن. اهو سڀ ڪجهه نه رڳو رياستي پاليسين جي ڦودني ۾ ڦير هجڻ جي ڪري آهي پر گڏوگڏ انساني حقن جي تحفظ لاءِ جاکوڙڻ جي دعويدار تنظيمن جا وَٽَ پڻ کوٽا آهن. انتظامي نااهلي، سياسي مفادن ۽ عدالتي نظام جي ڪمزورين سبب هتي جي عام شهريءَ جي زندگي، آزادي ۽ سلامتي مستقل خطري ۾ رھي ٿي. عورتن تي جنسي، جسماني ۽ ذھني تشدد انتهائي ڳڻتي جوڳي حد تائين وڌي ويو آهي. غيرت جي نالي تي قتل، جبري شاديون، بَدي جي رسم، عورتن کي ملڪيت جي حق تائين رسائي نه ملڻ ۽ گهريلو تشدد عام آهن. انهن ڏوهن ۾ اضافي جو هڪ وڏو سبب رياستي سرپرستي هيٺ هلندڙ جرڳائي سسٽم آهي، جيڪو قانون جي کليل ڀڃڪڙي هئڻ باوجود ختم ٿيڻ بدران وڌيڪ مضبوط ٿي رهيو آهي. جرڳن تي سنڌ ھاءِ ڪورٽ طرفان پابندي پيل آھي پر ان جي باوجود اھي سرڪاري سرپرستيءَ ۾ جاري آھن. جرڳن ۾ عورتن جي عصمت جو اگھ ۽ زندگيءَ جي قيمت لڳائي ويندي آهي. ڪيترن ئي علائقن ۾ پوليس پاڻ جرڳا ڪرائڻ لاءِ ڌرين کي مجبور ڪري ٿي. وڏو الميو اهو آهي ته قانون جي محافظن تي ئي قانون ٽوڙڻ ۽ انساني حقن جي ڀڃڪڙي جا الزام لڳن ٿا. جبري گمشدگيون، دهشتگردي جا ڪوڙا ڪيس، حراست دوران تشدد وگھي موت، ۽ خاندانن تي دٻاءُ اڄ به سنڌ ۾ هڪ نه ختم ٿيندڙ سلسلو بڻيل آهي. ميڊيا تي دٻاءُ گذريل ڪجھ سالن ۾ هڪ نئون ۽ خطرناڪ موڙ وٺي چڪو آهي. صحافين کي ڌمڪيون، اغوا، بي بنياد ڪيس، يا نوڪري تان هٽائڻ جهڙا حربا استعمال ڪري ميڊيا کي خاموش ڪرائڻ جي ڪوشش ڪئي پئي وڃي. ڪيترائي صحافي حساس معاملن تي قلم کڻڻ کان اڳ سئو ڀيرا سوچين ٿا. ميڊيا تي پابندي نه رڳو صحافت جي آزادي جو قتل آهي، پر سماج کي اونداهي ۾ ڌڪڻ جي برابر آهي.
انساني حقن جو عالمي ڏينهن اسان کي ياد ڏياري ٿو ته انسانيت جي بنيادي قدرن کي زنده رکڻ لاءِ رڳو تقريرون ۽ رسمي تقريبون ڪافي ناهن. سنڌ سميت سڄي ملڪ ۾ انساني حقن جي حفاظت لاءِ حڪومتي سطح تي جرئت مندانہ قدم، عدالتي سڌارا، پوليس ۾ شفافيت، ۽ ميڊيا جي مڪمل آزادي لازمي آهي. عورتن جي حقن، سياسي آزادي ۽ سماجي انصاف کي اصل ۾ اهميت تڏهن ملندي، جڏهن رياست پنهنجي ذميواري قبول ڪري ۽ طاقتور طبقا قانون کان مٿانھان نه ھجن. اسان کي اهو نه وسارڻ گهرجي ته انساني حقن جو تحفظ صرف عالمي منشورن يا ليکڪن جي لکڻين تائين محدود نه هئڻ گهرجي، پر اُن جو عملي اظهار گهٽي گهٽي، ڳوٺ ڳوٺ، عدالتن، اسپتالن، ۽ حڪومت جي پاليسين ۾ نظر اچڻ گهرجي. عوام کي اهو حق آهي ته هو بنا خوف جي زندگي گذاري، پنهنجي راءِ جو اظهار ڪري، ۽ بنا ڪنهن دٻاءَ جي انصاف حاصل ڪري سگهي. انساني حقن جي حقيقي حفاظت تڏهن ممڪن ٿيندي، جڏهن رياست، ادارا ۽ سماج گڏجي ظلم جي هر صورت خلاف بيهندا. ضرورت ان ڳالهه جي آهي ته ملڪ ۾ ڏينهون ڏينهن ابتريءَ ڏانهن وڌندڙ انساني حقن جي صورتحال تي ڌيان ڏنو وڃي. انساني حقن جي تحفظ کي يقيني بڻايو وڃي، جن جي ضمانت شهرين کي هن ملڪ جي آئين ۾ مليل آهي.