ڪڏهن ڪڏهن خبرن جون سرخيون دل تي گهڻو اثر ڪنديون آهن، پر دماغ کي سوال ڪرڻ تي مجبور به ڪنديون آهن. “ساڍا ٽي ڪروڙ مريضن جو مفت علاج ٿئي ٿو!” اها سرخي پڙهندي پڙهندڙ جي دل ۾ اميد جاڳي ٿي، پر ساڳئي وقت ذهن ۾ هڪ شڪ پڻ پيدا ٿئي ٿو: ڇا واقعي سنڌ ۾ صحت جو انقلاب آيو آهي، يا هي صرف انگن اکرن جي سياسي شو جو حصو آهي؟
اسلام آباد ۾ بلاول ڀٽو زرداري جڏهن بريفنگ ۾ سنڌ جي صحت ۽ تعليمي ڪاميابين جو جائزو پيش ڪري رهيا هئا، تڏهن انگ اکر ۽ دعوائون ٻڌڻ ۾ متاثر ڪندڙ لڳيون. جناح پوسٽ گريجوئيٽ ميڊيڪل سينٽر، نيشنل انسٽيٽيوٽ آف ڪارڊيو ويزڪيولر ڊزيزز، ۽ SIUT جهڙيون اسپتالون مفت علاج مهيا ڪن ٿيون، جيڪي وڏي پيماني تي سنڌ جي عوام لاءِ زندگي بچائڻ واري ڪوششون آهن. پر تنقيدي نظر سان ڏسجي ته صورتحال هر جاءِ تي اهڙي هم آهنگ ناهي. مفت علاج فراهم ڪندڙ اسپتالن ۾ سپلائي ۽ ڊيمانڊ جو وڏو مسئلو آهي. سالانه لکين ماڻهو پنهنجي واري جو انتظار ڪن ٿا، ۽ گهڻا ماڻهو صرف سياسي سفارش يا تعلق جي ذريعي ئي پنهنجو علاج ڪرائي سگهن ٿا. خاص طور تي SIUT، جيڪو گردن ۽ ٻين پيچيده بيمارين جو علاج مهيا ڪري ٿو، ان جي وڏي حصي فنڊنگ پرائيويٽ ڊونرز ۽ سماجي تعاون سان ٿئي ٿي، جڏهن ته سرڪاري فنڊ محدود آهن. انگ اکر ٻڌائين ٿا مفت علاج ٿئي ٿو، پر عملي زندگيءَ ۾ ڪيترائي مريض سالن تائين پنهنجي واري جو انتظار ڪن ٿا، ۽ ڪيترن کي سياسي اثر رسوخ کانسواءِ علاج تائين رسائي حاصل نٿي ٿئي.
تعليمي شعبو پڻ ساڳئي بحران ۾ آهي. شاگرد اڃا اسڪولن ۾ بجلي، صاف پاڻي ۽ بنيادي سهولتن کان محروم آهن، استاد غير حاضر آهن، ۽ نصاب روزگار ۽ جديد مهارتن سان ڳنڍيل ناهي. شاگردن جي ذهني ۽ مهارتي واڌاري کي انگن اکر ظاهر نٿا ڪري سگهن، ۽ اهو ئي عنصر حقيقت ۾ تبديليءَ جو فيصلو ڪندڙ آهي.
صحت، تعليم، پاڻي، امن امان ۽ ٻين شعبن ۾ حڪومت جون ڪاميابيون هڪ طرف سچ ٿي سگهن ٿيون، پر انهن کي مڪمل طور تسليم ڪرڻ لاءِ ضروري آهي ته انهن جو اثر عام ماڻهوءَ جي روزمره زندگي ۾ محسوس ٿئي. ڪرپشن، اڪربا پروري ۽ پنهنجن کي نوازڻ، انتظامي نااهلي، ۽ پوليس ۽ انصاف جي ڪمزور نظام جهڙا مسئلا اڃا به موجود آهن، جيڪي عوام جي اعتماد ۽ حقيقي تبديلي تي سوال اٿارين ٿا.
سنڌ جا حقيقي مسئلا صرف انگن اکرن ۾ نٿا ڏسي سگهجن. عوام کي امن ۽ قانون جي پابندي، روزگار، بنيادي سهولتون، ۽ زندگيءَ جو معيار گهرجي. جڏهن هڪ ماءُ پنهنجو ٻار اسپتال ۾ بغير رشوت ۽ تڪليف جي ڏسي سگهي، جڏهن هڪ نوجوان پنهنجي محنت ۽ قابليت سان نوڪري حاصل ڪري سگهي، ۽ جڏهن هڪ ڳوٺاڻو پنهنجي ٻارن جي تعليم ۽ صحت جي بنيادي حقن کان محروم نه رهي، تڏهن ئي انگن اکرن کان اڳتي “تبديلي” کي محسوس ڪري سگهجي ٿو.
اقربا پروري ۽ پنهنجن کي نوازڻ سنڌ جي ادارن کي اندر کان کائي رهي آهي. سرڪاري نوڪريون، پوسٽنگون، ترقيون ۽ منصوبا صرف تعلق ۽ سياسي وفادارين جي بنياد تي ورهايا وڃن ٿا. نتيجي ۾ قابل ۽ محنتي نوجوان مايوس ٿي ملڪ ڇڏڻ تي مجبور ٿين ٿا، جڏهن ته نااهل ماڻهو اهم عهدن تي ويهي عوامي وسيلن سان تجربا ڪن ٿا. هي رويو نه رڳو انصاف جي ابتڙ آهي، پر سنڌ جي مستقبل لاءِ پڻ زهر قاتل آهي.
تعليم جي شعبي ۾ بحران اڃا برقرار آهي. اسڪول موجود آهن، پر استاد غير حاضر، عمارتون اڌوريون، بجلي ۽ پاڻي گهٽ، ۽ نصاب جديد تعليم ۽ روزگار سان ڳنڍيل ناهي. يونيورسٽيون سياسي مداخلت ۽ اقربا پروري سبب علم جا مرڪز بڻجڻ بدران تڪرارن جا ميدان بڻيل آهن. تعليم صرف انگن اکرن جو نالو نه آهي، پر شعور، مهارت ۽ مستقبل ٺاهڻ جو ذريعو آهي، ۽ ان ۾ نااهلي سنگين نقصان پهچائي رهي آهي.
صحت ۽ تعليم جي شعبن ۾ ترقي جي دعوائن کي حقيقي زندگيءَ سان ملائڻ لاءِ ڪجهه قدم ضروري آهن. اسپتالن کي شهرن تائين محدود ڪرڻ بدران ضلعي ۽ ڳوٺاڻن علائقن تائين رسائي فراهم ڪرڻ، موبائل ڪلينڪون ۽ ٽيلي ميڊيسن کي فعال ڪرڻ، ۽ بنيادي يونٽس کي بااختيار بڻائڻ لازمي آهي. اسڪولن ۾ استاد جي چونڊ ۽ تربيت شفاف، نصاب جديد، ۽ بنيادي سهولتون مڪمل هجن ته ئي حقيقي تبديلي جو خواب ڏسڻ لائق ٿيندو.
ڪرپشن ۽ اقربا پروري خلاف رڳو تقريرون نه، پر بي رحم پاليسي اپنائڻ ضروري آهي. شفاف نگراني، عوامي فيڊ بيڪ، ۽ نتيجن جي بنياد تي عمل ڪرڻ سان ئي عوام جو اعتماد واپس اچي سگهي ٿو. امن ۽ انصاف جي نظام ۾ به اهڙي ئي مستقل اصلاح لازمي آهي، نه ته زندگيءَ جا نعرا فقط انگن اکرن تائين محدود رهندا.
سنڌ جي عوام کي نعرا نه، پر نتيجا گهرجن. علاج ۽ تعليم جي سرخين سان گڏ امن، روزگار، انصاف ۽ عزت سان جيئڻ جو حق به پهچڻ گهرجي. حقيقي تبديلي فقط انگن اکرن ۾ نه، پر هر گهر، هر شاگرد، هر مريض ۽ هر ڳوٺاڻو جي زندگي ۾ محسوس ٿيڻ گهرجي. جڏهن ماڻهن کي علاج، تعليم، امن ۽ روزگار جي حقيقي رسائي محسوس ٿيندي، تڏهن ئي سرخي ۾ پيش ڪيل نعرا حقيقت بڻجي سگهن ٿا.