اڄ جي جديد جنگ رڳو گولين، ميزائلن ۽ فوجي محاذن تائين محدود نه رهي آهي. هاڻي جنگ جو ميدان انسانن کان اڳتي وڌي فطرت، مٽي، پاڻي ۽ هوا تائين پهچي چڪو آهي. ايران، لبنان، شام ۽ غزه ۾ جاري تڪرار کي عالمي ماهر “ايڪو- ٽيڪنيڪل جنگ” سڏي رهيا آهن، جتي جديد ٽيڪنالاجي ۽ ماحولياتي تباهي گڏجي هڪ اهڙو خاموش محاذ کولين ٿا، جيڪو جنگ ختم ٿيڻ کان پوءِ به نسلن تائين انسانيت جو تعاقب ڪندو رهي ٿو. زيتون جا باغ، زرعي زمينون، پاڻي جا ذخيرا ۽ فضا، سڀ ڪجهه جنگي حڪمت عملي جو حصو بڻجي چڪا آهن. سوال هاڻي رڳو اهو ناهي ته ڪير جنگ کٽي رهيو آهي، اصل سوال اهو آهي ته ڇا هن جنگ ۾ ڌرتي پاڻ هارائي رهي آهي؟
ايڪوسائيڊ (Ecocide) ڇا آهي؟
جھڙي طرح جينوسائيڊ (Genocide) جو مطلب آهي، ڪنهن نسل جو قتل عام، تيئن ايڪوسائيڊ جو مطلب آهي “ماحوليات جو قتل عام”. هي تڏهن ٿيندو آهي، جڏهن ڪنهن علائقي جي ماحول (هوا، پاڻي، مٽي) کي ايتري وڏي پيماني تي ۽ ڄاڻي واڻي نقصان پهچايو وڃي، جو اتي زندگي گذارڻ ناممڪن ٿي پوي. غزه ۾ زيتون جا باغ ڪٽڻ، زرعي زمين کي زهر بڻائڻ ۽ پيئڻ جي پاڻيءَ جي ذخيرن کي تباهه ڪرڻ “ايڪوسائيڊ” جي زمري ۾ اچي ٿو. جڏهن ته اسرائيل پاران هلندڙ جنگ ۾ لبنان ۽ ايران تي ڪيل ڪيميڪل بمباري به ان ئي زمري ۾ اچي ٿي. جتي عالمي ماهرن جو چوڻ آهي ته اسرائيل ايران جي ڪلسٽر بمن وارن ميزائلن تي پوري دنيا ۾ هنگامو شروع ڪيو آهي ۽ آمريڪا سميت سندس يورپي اتحادي به گوڙ ڪري رهيا آهن پر اسرائيل جي وائيٽ فاسفورس بمن ۽ ڪيميڪل هٿيارن جي استعمال تي دنيا خاموش ٿي وئي آهي. هن وقت عالمي سطح تي ايڪوسائيڊ کي باقاعده “جنگي ڏوهه” طور تسليم ڪرائڻ لاءِ وڏي تحريڪ هلي رهي آهي. هن وقت ICC جي “روم اسٽيٽيوٽ” (Rome Statute) تحت چار وڏا ڏوهه آهن، جن ۾ جينوسائيڊ، انسانيت خلاف ڏوهه، جنگي ڏوهه، ۽ جارحيت. ماهر ڪوشش ڪري رهيا آهن ته ايڪوسائيڊa کي پنجون وڏو ڏوهه قرار ڏنو وڃي. جنيوا ڪنوينشن جي اضافي پروٽوڪول (Protocol I) جي آرٽيڪل 35(3) ۽ 55 تحت اهڙن جنگي طريقن تي پابندي آهي، جيڪي ماحول کي “وڏي پيماني تي، ڊگهي عرصي تائين شديد” نقصان پهچائين. قانوني ماهرن جو چوڻ آهي ته لبنان ۽ غزه ۾ اسرائيلي بمباري سان ٿيل ماحولياتي تباهي ايتري ته گهري آهي، جو هي هڪ کليل “ايڪوسائيڊ” آهي، ڇاڪاڻ ته هي نقصان رڳو فوجي مقصدن تائين محدود ناهي پر عام شهرين جي مستقبل جي بقا تي حملو آهي.
“ايڪو- ٽيڪنيڪل” جنگ جو نئون تصور
هي اصطلاح هن جنگ ۾ لبنان ۽ غزه جي ان صورتحال لاءِ استعمال ڪيو وڃي ٿو، جتي جديد ٽيڪنالاجي ۽ ماحولياتي تباهي گڏجي ڪم ڪن ٿيون. جديد هٿيارن (جهڙوڪ AI ذريعي نشانو بڻائيندڙ سسٽم) ذريعي شهري انفراسٽرڪچر (بجلي گهر، اسپتالون، پاڻي جا پلانٽ) کي ائين تباهه ڪرڻ، جو اهي ٻيهر درست نه ٿي سگهن. ان تباهي مان نڪرندڙ ڪيميائي مادا (ايسبيسٽس، پلاسٽڪ جو دونهون، بارود جا ذرا) جڏهن ماحول ۾ شامل ٿين ٿا، ته اهي هڪ “خاموش قاتل” بڻجي وڃن ٿا. ان ڪري هي جنگ صرف گولي لڳڻ سان ختم نٿي ٿئي، پر اها بيمارين ۽ معذوريءَ جي صورت ۾ نسل در نسل جاري رهي ٿي. ڏکڻ آفريڪا پاران عالمي عدالت (ICJ) ۾ داخل ڪيل ڪيس ۾ به ماحولياتي تباهي ۽ بک کي هٿيار طور استعمال ڪرڻ جا دليل ڏنا ويا آهن. جيڪڏهن عالمي عدالت ايڪوسائيڊ کي تسليم ڪري ٿي، ته اسرائيل تي نه صرف جنگ بند ڪرڻ جو دٻاءُ وڌندو، پر کيس ايران، لبنان ۽ غزه جي مٽي ۽ پاڻي کي ٻيهر صاف ڪرڻ جو ڏنڊ به ڀرڻو پوندو. طبي ماهرن جو چوڻ آهي ته ايڪوسائيڊ رڳو وڻن يا جانورن جو نقصان ناهي، پر هي انسان جي “رهڻ جي حق” تي حملو آهي. لبنان ۽ غزه ۾ جيڪو ڪجهه ٿي رهيو آهي، اهو ايندڙ وقت ۾ عالمي قانونن کي تبديل ڪرڻ جو سبب بڻجندو. طبي ماهرن جو چوڻ آهي ته ان سان صرف عمارتون نه، پر انهن ملڪن جي زراعت کي به منظم طريقي سان نشانو بڻايو ويو آهي. غزه جي هزارين ايڪڙ زرعي زمين ۽ زيتون جا صديون پراڻا وڻ بلڊوز ڪيا ويا آهن. زيتون جو وڻ نه رڳو خوراڪ جو ذريعو هو، پر ماحول کي صاف رکڻ ۾ مدد ڪندو هو. وڏن بمن جي ڪري زمين جي مٿئين تهه (Topsoil) جو حياتياتي نظام مڪمل ختم ٿي چڪو آهي، جنهن ڪري هاڻي اتي فصل پوکڻ لاءِ زمين تيار ڪرڻ ۾ ڏهاڪا لڳي سگهن ٿا. غزه ۽ ايران ۽ لبنان جي ساحلي پٽي هڪ وڏي ماحولياتي آفت جي ور چڙهي وئي آهي. سوريج ٽريٽمنٽ پلانٽس تباهه ٿيڻ ڪري روزانو لکين ليٽر گندو پاڻي سڌو ميڊيٽرينين سمنڊ ۾ وڃي رهيو آهي. سمنڊ ۾ بارود ۽ گندي پاڻي جي ڪري مڇيون مري رهيون آهن، جيڪو غزه جي رهواسين لاءِ پروٽين جو واحد سستو ذريعو هو. هاڻي مڇي کائڻ به زهر کائڻ برابر ٿي ويو آهي.
“سليپنگ بم” (اڻ ڦاٽل گولا):
هي هڪ خاموش طبي ۽ ماحولي خطرو آهي. ماهرن جو اندازو آهي ته ايران، لبنان ۽ غزه تي اڇلايل بمن مان 10% کان 15% اڃا تائين ڦاٽا ناهن. اهي ملبي هيٺ دٻجي ويا آهن. اهي گولا ايندڙ ڪيترن ئي سالن تائين ٻارن ۽ عام شهرين لاءِ موت جو ڦندو بڻيل رهندا ۽ مٽي ۾ ڪيميائي مادا خارج ڪندا رهندا. جڏهن عمارتون سڙن ٿيون، ته انهن ۾ موجود پلاسٽڪ، وائرنگ ۽ اليڪٽرانڪس مان نڪرندڙ دونهون “ڊائي آڪسين” (Dioxin) پيدا ڪري ٿو، جيڪو دنيا جو خطرناڪ ترين ڪينسر پيدا ڪندڙ مادو آهي. انهن ملڪن جي فضا ۾ هن وقت ايسبيسٽس ۽ پلاسٽڪ جو اهڙو خطرناڪ ميلاپ آهي، جنهن جو اثر اڳي ڪنهن به جنگ ۾ ايترو وڏي پيماني تي ناهي ڏٺو ويو.
اسپتالن جو “ٽيڪنيڪل بليڪ آئوٽ”:
طبي لحاظ کان هڪ هي نئون بحران صرف طبي ناهي، صرف دوائون نه، پر طبي مشينري (MRI, CT Scan, X-ray) جا اسپيئر پارٽس ۽ بجلي جي کوٽ ڪري اهي مشينون هاڻي بيڪار آهن. صاف پاڻي ۽ جراثيم ڪش دوائن جي کوٽ ڪري معمولي آپريشن به وڏي انفيڪشن جو سبب بڻجي رهيا آهن، جنهن کي ڊاڪٽر “اسپتال جي اندر جي وبا” سڏين ٿا. ان ڪري هي جنگ رڳو هٿيارن جي ناهي، پر “ايڪو- ٽيڪنيڪل” جنگ آهي، جتي ماحول کي ائين زهر بڻايو ويو آهي، جو انسان جو بقا ناممڪن ٿي پوي. موجوده صورتحال رڳو عمارتن جي تباهي تائين محدود ناهي، پر هي هڪ “ماحولياتي ۽ طبي قيامت” جو روپ اختيار ڪري چڪي آهي. انهن ملڪن ۾ صحت وارو نظام هن وقت “مڪمل موت” جي ور چڙهيل آهي. سفيد فاسفورس ($P_4$) جو استعمال چمڙي ۽ گوشت کي هڏن تائين ساڙي ڇڏي ٿو. هي مادو رت ۾ شامل ٿي جگر، گردن ۽ دل کي فيل (Organ Failure) ڪري ڇڏي ٿو. ان جا زخم ڪڏهن به مڪمل ناهن ڀرجي سگهندا. اسرائيل پاران استعمال ٿيندڙ Dense Inert Metal Explosive بم انتهائي گرم مائڪرو پارٽيڪلز (خاص ڪري ٽينگسٽن) خارج ڪن ٿا، جيڪي انساني بافتن کي ائين چيري ڇڏين ٿا جو ڊاڪٽرن وٽ متاثر عضوا ڪٽڻ (Amputation) کانسواءِ ٻيو ڪو چارو ناهي هوندو. بارود ۾ موجود ڳرن ڌاتن (يورينيم، پارو، ليڊ) جي ڪري عورتن ۾ وقت کان اڳ ٻارن جي پيدائش ۾ 300 سيڪڙو اضافو ٿيو آهي. ماهرن جو خدشو آهي ته ايندڙ نسل “فالوجه سنڊروم” وانگر معذوريءَ ۽ ڪينسر سان پيدا ٿيندا. انهن ملڪن تي اڇلايل 80 ملين ٽن کان وڌيڪ ملبي ۾ ايسبيسٽس (Asbestos) موجود آهي. جڏهن هي مٽي ساهه ذريعي اندر وڃي ٿي ته اهي ڦڦڙن جي ڪينسر (Mesothelioma) جو سبب بڻجي ٿي. هي زهر مٽيءَ ۾ صدين تائين موجود رهندو. هي هڪ اهڙو “خاموش موت” آهي، جنهن جا اثر جنگ ختم ٿيڻ کانپوءِ به ايندڙ 50 سالن تائين جاري رهندا. بارود جي دونهين ۾ موجود نائٽروجن ڊائي آڪسائيڊ ۽ سلفر گيسن غزه جي فضا کي ساهه جي مريضن لاءِ گيس چيمبر بڻائي ڇڏيو آهي.
اها صورتحال سڄي علائقي (ڀرپاسي وارن ملڪن) لاءِ هڪ وڏو خطرو بڻجي چڪي آهي. ماحولياتي ماهرن موجب، فطرت ۾ سرحدون نه هونديون آهن، تنهنڪري ان جا اثر هيٺين ملڪن ۽ علائقن تي پوندا. مصر سڀ کان وڌيڪ متاثر ٿيندڙ ملڪ آهي، جتي بارود، سفيد فاسفورس ۽ ايسبيسٽس جا زهريلا ذرا هوا جي دٻاءُ ۽ واءُ ذريعي مصر جي سرحدي شهرن (جهڙوڪ رفح ۽ العريش) تائين پهچن ٿا، جيڪي ساهه جي بيمارين جو سبب بڻجي سگهن ٿا. ان ڪري انهن جا درياهه به هاڻ زهريلا بڻجڻ شروع ٿي ويندا. اردن، لبنان ۽ ايران ۾ تيزابي برسات شروع ٿي وئي آهي. بمباريءَ سبب فضا ۾ نائٽروجن ۽ سلفر جا مادا ايتري وڏي مقدار ۾ گڏ ٿي ويا آهن، جو اهي ڪڪرن سان ملي “تيزابي برسات” جو سبب بڻجي سگهن ٿا.
ماهرن جو خدشو آهي ته بارود ۾ موجود يورينيم جا جزا ۽ ٻيا ڌاتو جڏهن هوا ۾ پکڙجن ٿا، ته اهي هڪ وڏي دائري ۾ موجود آباديءَ جي ڊي اين اي (DNA) تي اثر انداز ٿي سگهن ٿا. ان جا اثر ايندڙ سالن ۾ ڀرپاسي جي علائقن ۾ به ڪينسر جي شرح وڌڻ جي صورت ۾ ظاهر ٿي سگهن ٿا. عجيب ڳالهه اها به آهي ته غزه ۽ لبنان ۾ اڇلايل زهر جا اثر خود اسرائيلي آبادين تي به پون پيا. غزه جي ويجهو رهندڙ اسرائيلي فوجين ۽ شهرين ۾ به ساهه جون بيماريون ۽ چمڙي جا انفيڪشن ڏٺا ويا آهن. بارود جو دونهون واءُ جي رخ موجب اسرائيل جي شهرن ڏانهن به وڃي ٿو، ان ڪري اسرائيلي فوج پنهنجي سپاهين کي ماسڪ ۽ حفاظتي لباس استعمال ڪرڻ جي هدايت ڪئي آهي، پر مٽي ۽ پاڻي جي زهر جو ڪو مستقل حل انهن وٽ به ناهي. هن وقت وڏي پيماني تي اثر ظاهر نه ٿيڻ جو مطلب اهو ناهي ته خطرو ناهي. ماهرن جو چوڻ آهي ته “Heavy Metal Poisoning” جا اثر 5 کان 10 سالن کانپوءِ ڪينسر ۽ ٻين بيمارين جي صورت ۾ ظاهر ٿيندا آهن.
جيڪڏهن دنيا ايڪوسائيڊ کي واقعي جنگي ڏوهه طور تسليم ڪري ٿي، ته اهو صرف هڪ قانوني اصطلاح نه رهندو، پر عالمي سياست لاءِ هڪ. اخلاقي امتحان بڻجي ويندو. ڇو ته ماحول جي تباهي ڪنهن هڪ ملڪ يا قوم تائين محدود نٿي رهي، ان جا زهريلا اثر سرحدون ٽپي سڄي ڌرتيءَ تي پکڙجي وڃن ٿا. اها ملڪن جي الميي جي ڪهاڻي ناهي، پر اها انساني تهذيب لاءِ هڪ خطرناڪ تنبيھ آهي. جيڪڏهن جنگين جو هي نئون “ايڪو- ٽيڪنيڪل” دؤر نه روڪيو ويو، ته ايندڙ جنگيون رڳو شهرن کي نه، پر ڌرتيءَ جي حياتيءَ کي به آهستي آهستي ختم ڪري ڇڏينديون. ان وقت شايد فتح يا شڪست جو سوال ئي بي معنيٰ ٿي وڃي، ڇو ته جڏهن ماحول مري وڃي ٿو، تڏهن انسان جي بقا به رڳو هڪ مفروضو بڻجي وڃي ٿي.