سنڌ جي موجوده حالتن تي جيڪڏهن گهري نظر وجهجي ته دل بي اختيار ڏڪي ٿي وڃي. سماج جو اهو نقشو سامهون اچي ٿو جتي خوف، بيچيني ۽ ناانصافي عام ٿي چڪي آهي. ڪنهن به ظالم ۽ بي رحم شخص کي جيڪڏهن عورتن کي سرعام قتل ڪرڻ جي همت ٿئي ٿي ته اهو رڳو هڪ فرد جو ڏوهه ناهي، پر پوري نظام جي ناڪاميءَ جو چٽو ثبوت آهي. جڏهن رياست پنهنجي بنيادي ذميواري، يعني قانون جي حڪمراني قائم ڪرڻ ۾ ناڪام ٿي وڃي، جڏهن انصاف جا ادارا ڪمزور ٿي وڃن، ۽ قانون رڳو ڪتابن ۽ تقريرن تائين محدود رهجي وڃي، تڏهن ڏوهارين جا حوصلا وڌي وڃن ٿا ۽ هو پاڻ کي قانون کان مٿانهون سمجهڻ لڳن ٿا.
تازو ٽنڊو مستي خيرپور ميرس لڳ ڳوٺ ٻٽو چانڊيو ۾ خالده عرف روبينه چانڊيو سان پيش آيل دل ڏاريندڙ واقعو هن سڄي صورتحال جي زندهه تصوير پيش ڪري ٿو. ماڻهن جي وڏي هجوم اڳيان هڪ بيگناهه عورت کي “ڪارو ڪاري” جي الزام هيٺ بي رحمي سان قتل ڪيو ويو. اهو منظر صرف هڪ عورت جي جان وڃائڻ جو نه هو، پر اهو انسانيت، انصاف ۽ سماجي قدرن جي کليل توهين هئي. سڀ کان وڌيڪ ڏکوئيندڙ ڳالهه اها آهي ته اهو ظلم ماڻهن جي موجودگيءَ ۾ ٿيو، پر ڪنهن به ان کي روڪڻ جي جرئت نه ڪئي. اهو سوال اڀري ٿو ته ڇا اسان جو سماج ايترو بي حس ٿي ويو آهي جو اسان ظلم کي ڏسي به خاموش رهون ٿا؟ يا پوءِ اهو خوف آهي، جيڪو ماڻهن کي سچ جي ساٿ ڏيڻ کان روڪي ٿو؟
اهڙي قسم جا واقعا رڳو هڪ ڏينهن يا هڪ هنڌ تائين محدود ناهن، پر اهي مسلسل وڌي رهيا آهن. سڄي صوبي ۾ اهو احساس پکڙجي ويو آهي ته ڄڻ سنڌ ڌاڙيلن، غنڊن ۽ قاتلن جي حوالي ٿي چڪي آهي. ڳوٺن ۾ قبائلي تڪرار، شهرن ۾ ڏوهن جي وڌندڙ شرح، ۽ هر هنڌ قانون جي ڪمزوري، ماڻهن جي زندگين کي عذاب بڻائي ڇڏيو آهي. ماڻهو پنهنجي روزمره جي معمول کي به خوف جي ڇانو هيٺ گذارڻ تي مجبور آهن. عورتون خاص طور تي عدم تحفظ جو شڪار آهن، ڇو ته انهن خلاف ٿيندڙ ظلم گهڻو ڪري “غيرت” يا “عزت” جي نالي ۾ جائز قرار ڏنو وڃي ٿو.
پوليس کاتو، جيڪو عوام جي حفاظت لاءِ هڪ مضبوط ڍال هجڻ گهرجي، اهو پاڻ ڪمزور ۽ متنازع بڻجي چڪو آهي. سياسي وڏيرن جي اثر هيٺ، پوليس پنهنجي آزادي وڃائي ويٺي آهي. ڀرتين ۾ ميرٽ جي کوٽ، رشوتخوري، ۽ اقرباپروري هن اداري کي اندر کان کاهي ڇڏيو آهي. نتيجي طور پوليس عوام جي محافظ ٿيڻ بدران طاقتور ماڻهن جي مفادن جي نگهبان بڻجي وئي آهي. ڪيترن ئي موقعن تي ڏٺو ويو آهي ته غريب ۽ ڪمزور ماڻهو انصاف لاءِ در در ڀٽڪندا رهن ٿا، جڏهن ته اثر رسوخ رکندڙ ماڻهو آساني سان قانون کان بچي نڪري وڃن ٿا.اهڙي بدترين حڪمرانيءَ واري نظام ۾ سرڪاري ادارا پنهنجي اصل مقصد کان پري ٿي چڪا آهن. انهن جو ڪم عوامي خدمت ڪرڻ هو، پر هاڻي اهي ڪرپٽ حڪمران ٽولي جي خدمت ۾ مصروف نظر اچن ٿا. عوام جا بنيادي مسئلا، جهڙوڪ امن، انصاف، تعليم ۽ صحت، پوئتي رهجي ويا آهن، جڏهن ته اقتدار جا رانديڪا اڳيان آهن. رشوت، سفارش ۽ ناانصافي هن نظام جو حصو بڻجي چڪا آهن، جنهن ڪري عام ماڻهوءَ جو اعتماد مڪمل طور ٽٽي چڪو آهي.
ان صورتحال جو سڀ کان وڏو نقصان سماج جي ڪمزور طبقن کي ڀوڳڻو پوي ٿو. عورتون، ٻار، ۽ غريب ماڻهو روزانو ظلم ۽ زيادتين جو شڪار ٿين ٿا. “ڪارو ڪاري” جهڙيون پراڻيون ۽ ظالماڻيون رسمون اڃا تائين زندهه آهن، جيڪي عورتن جي زندگين سان کيڏن ٿيون. انهن کي بنا ڪنهن پڪي ثبوت جي الزام هيٺ قتل ڪيو وڃي ٿو، ۽ پوءِ ان کي “غيرت” جو نالو ڏئي بچڻ جي ڪوشش ڪئي وڃي ٿي. اهو نه صرف قانون جي خلاف آهي، پر انساني حقن جي به کليل ڀڃڪڙي آهي.
حڪمرانن جي نااهلي، بي ڌياني ۽ ڪڏهن ڪڏهن ڄاڻي واڻي خاموشي هن صورتحال کي وڌيڪ خراب بڻائي ڇڏيو آهي. سنڌي سماج کي ڄڻ بکين بگهڙن جي حوالي ڪيو ويو آهي، جتي طاقتور ڪمزور کي کائي رهيو آهي. اهڙي ماحول ۾ انصاف هڪ خواب بڻجي ويو آهي، ۽ امن هڪ خواهش بڻجي ويو آهي. جيڪڏهن اها صورتحال جاري رهي، ته سماج ۾ بي چيني ۽ افراتفري وڌيڪ وڌندي، جيڪا ڪنهن به صحتمند معاشري لاءِ انتهائي خطرناڪ آهي.
هاڻي وقت اچي ويو آهي ته رياست ۽ حڪمران پنهنجي ذميوارين جو سنجيدگي سان جائزو وٺن. قانون جي حڪمراني کي يقيني بڻائڻ، پوليس ۽ ٻين ادارن کي سياسي اثر کان آزاد ڪرڻ، ۽ انصاف جي نظام کي مضبوط ڪرڻ انتهائي ضروري آهي. گڏوگڏ، سماج کي به پنهنجو ڪردار ادا ڪرڻو پوندو. ماڻهن کي ظلم خلاف آواز اٿارڻو پوندو، ۽ اهڙين روايتن کي رد ڪرڻو پوندو جيڪي انسانيت جي خلاف آهن.
جيستائين قانون سڀني لاءِ برابر لاڳو نه ٿيندو، جيستائين ڏوهارين کي سندن انجام تائين نه پهچايو ويندو، ۽ جيستائين عوام جو اعتماد بحال نه ٿيندو، تيستائين امن ۽ انصاف جو خواب اڻپورو رهندو. سنڌ کي اهڙي نظام جي ضرورت آهي جيڪو هر شهري کي تحفظ، عزت ۽ انصاف فراهم ڪري سگهي، نه ته اهڙو جتي بيگناهه ماڻهن جي زندگيون سرعام ختم ڪيون وڃن ۽ ڪو به پڇاڻو ڪندڙ نه هجي.