سنڌ جي سياسي ۽ انتظامي صورتحال تي سنجيده نظر وجهڻ سان هڪ ڳڻتي جوڳي حقيقت سامهون اچي ٿي: جڏهن به اقتداري ڌرين جي وچ ۾ ڇڪتاڻ شدت اختيار ڪري ٿي، تڏهن صوبي جي انتظامي مشينري مفلوج ڪئي وڃي ٿي، جنهن جو نتيجو سڌو سنئون بدامني، ڏوهن ۽ سماجي افراتفري جي صورت ۾ نڪري ٿو. اهو عمل هاڻي رڳو اتفاقي نه رهيو آهي، پر هڪ منظم نموني سان ورجائجندڙ رجحان طور ڏسڻ ۾ اچي ٿو.
تازين حالتن مان به اهو تاثر مضبوط ٿيو آهي ته ڄڻ بدامنيءَ جي رفتار کي ڪنهن اڻ ڏٺل قوت طرفان ڪنٽرول ڪيو پيو وڃي. قبيلائي تڪرارن جو اوچتو شدت اختيار ڪرڻ، ڀنگ خاطر اغوا جي واقعن ۾ واڌ، ۽ قانون لاڳو ڪندڙ ادارن جي غير مؤثر ڪارڪردگي- اهي سڀ عنصر گڏجي هڪ اهڙو ماحول پيدا ڪن ٿا، جيڪو عام شهري جي تحفظ جي احساس کي سخت متاثر ڪري ٿو. قبيلائي جهيڙا، جيڪي ماضي ۾ محدود نوعيت جا هوندا هئا، هاڻي جديد هٿيارن ۽ منظم ڌرين جي مداخلت سبب خطرناڪ شڪل اختيار ڪري چڪا آهن. نتيجي طور نه رڳو جاني نقصان وڌي رهيو آهي، پر سماجي هم آهنگي به متاثر ٿي رهي آهي. ٻئي پاسي، مختصر ٺاپر کانپوءِ اغوا انڊسٽري هڪ سنجيده سيڪيورٽي چئلينج طور اڀري آئي آهي، جنهن ۾ منظم گروهن جي موجودگي ۽ بعض حالتن ۾ ادارتي ڪمزوريون به شامل نظر اچن ٿيون. انهيءَ سڄي پس منظر ۾ سنڌ جي عوام کي رڳو جسماني خطرن کي منهن ڏيڻو نه پيو پوي، پر هڪ منظم اعصابي ۽ نفسياتي دٻاءُ به برداشت ڪرڻو پيو آهي. خوف ۽ غير يقيني جي فضا ماڻهن جي روزمره زندگيءَ تي اثرانداز ٿي رهي آهي. تعليمي ادارن، واپار، ۽ عام سماجي سرگرمين تي ان جا ناڪاري اثر واضح نظر اچن ٿا. اهڙي ماحول ۾ سماج جي تخليقي صلاحيتون ۽ ترقي جا امڪان متاثر ٿين ٿا. اهو سوال اهميت اختيار ڪري ٿو ته ڇا هي سڀ ڪجهه محض انتظامي نااهلي جو نتيجو آهي يا ان پٺيان ڪي وسيع تر سياسي مقصد ڪارفرما آهن؟
تاريخي تجربي مان معلوم ٿئي ٿو ته جڏهن به غير جمهوري قوتن کي عوامي مزاحمت کي منهن ڏيڻو پوي ٿو، تڏهن اهي سماج کي غير مستحڪم ڪرڻ لاءِ اڻ سڌيون حڪمت عمليون اختيار ڪن ٿيون. سنڌ، جيڪا سياسي شعور ۽ جمهوري جدوجهد جي حوالي سان نمايان حيثيت رکي ٿي، اهڙين حڪمت عملين جو مرڪزي هدف رهي آهي. ايم آر ڊي کانپوءِ جي دور ۾، جڏهن به سنڌ جي عوام پنهنجي سياسي سجاڳي جو ڀرپور اظهار ڪيو، تڏهن کان اسٽيٽس ڪو کي برقرار رکڻ واريون قوتون مسلسل ان شعور کي محدود ڪرڻ جي ڪوشش ۾ نظر اچن ٿيون. انهن قوتن ۾ اهو خدشو موجود آهي ته وڌندڙ سياسي شعور طاقت جي موجوده ڍانچي لاءِ چئلينج بڻجي سگهي ٿو. ان تناظر ۾ بدامني رڳو امن امان جو مسئلو نه رهي، پر هڪ اهڙو اوزار بڻجي وڃي ٿي، جنهن ذريعي سماج کي خوف ۾ مبتلا رکيو وڃي ٿو. جڏهن عوام عدم تحفظ جو شڪار هجي ٿو، تڏهن هو پنهنجي بنيادي حقن لاءِ منظم آواز اٿارڻ کان قاصر ٿي پوي ٿو. نتيجي طور جمهوري عمل ڪمزور ۽ غير مؤثر بڻجي وڃي ٿو.
موجوده صورتحال ان ڳالهه جي گھرجائو آهي ته حڪومت، قانون لاڳو ڪندڙ ادارا، ۽ سياسي قيادت گڏيل طور تي سنجيده قدم کڻن. شفافيت، جوابدهي ۽ قانون جي بالادستي کي يقيني بڻائڻ بنا بدامني جي هن چڪر کي ٽوڙڻ ممڪن نه ٿيندو. ساڳئي وقت، سول سوسائٽي ۽ ميڊيا جو به فرض آهي ته هو حقيقتن کي اجاگر ڪن ۽ عوام ۾ شعور وڌائڻ لاءِ پنهنجو ڪردار ادا ڪن. سنڌ جو عوام پنهنجي تاريخي شعور ۽ جمهوري روايتن جي بنياد تي هن چئلينج کي منهن ڏيڻ جي صلاحيت رکي ٿو. ضرورت رڳو ان ڳالهه جي آهي ته حالتن جي درست سڃاڻپ ڪئي وڃي ۽ گڏيل حڪمت عملي تحت اڳتي وڌجي، جيئن صوبي ۾ پائيدار امن، استحڪام ۽ جمهوري قدرن کي هٿي ملي سگهي.