ڪڏهن ڪڏهن ڪو سوال خاموشيءَ ۾ لهندو آهي، جنهن جو آواز بلند نه پر اثر گهرو هوندو آهي. اهو سوال الزام نه ٿو لڳائي، بس سوچڻ تي مجبور ڪري ٿو. اهو سوال اسان جي سماج، اسان جي سوچ ۽ اسان جي روين جي عڪس آهي: جيڪڏهن فيض احمد فيض، حبيب جالب، احمد فراز ۽ شيخ اياز پنهنجو گهڻو وقت پرڏيهه ۾ گذارين ها، جيڪڏهن هو هتي جي سياسي، سماجي ۽ ذهني دٻاءَ کان پري اهڙي جڳهه ۾ رهندا ھجن ھا، جتي سوال ڪرڻ جرم نه هجي ـ ته ڇا اهي صرف ڪتابن ۾ نه، پر زندگيءَ ۾ به اسان سان گڏ هجن ها؟هي ڪا رومانوي حسرت ناهي، پر هڪ تلخ حقيقت جي تصوير آهي. هي سوال اسان جي سماجي بي حسي، ادبي بي ترتيبي ۽ فڪري بندش تي هڪ گهري دستڪ آهي، جيڪا ٻڌندي به چُپ ٿي ويندي آهي، پر اثر ان جو ديرپا هوندو آهي.
اسان جو سماج شاعرن، اديبن، دانشورن ۽ فلاسافرن کي هميشه آزمائش ۾ وجهي ٿو، پر انهن کي يقيني سهارو نه ڏنو آهي. سوچڻ واري ذهن کي واضح ڪرڻ تي مجبور ڪيو ويندو آهي، ۽ لکڻ واري هٿ کي ڪنهن نه ڪنهن مرحلي تي روڪيو ويندو آهي. دلچسپ ڳالهه اها آهي ته جيڪي ماڻهو جيئري حالت ۾ شڪ، الزام ۽ دٻاءَ جو شڪار ٿين ٿا، اهي مرڻ کان پوءِ فخر ۽ علامت بڻجي ويندا آهن. سندن نالا تحريرن ۽ ڪتابن ۾ شامل ٿين ٿا، پر سندن زندگيءَ جي اڪيلائي، ٿڪاوٽ ۽ ذهني تڪليف تي گهٽ ئي سوچيو وڃي ٿو.فيض احمد فيض کي قيد مليو، جالب کي سچ ڳالهائڻ جي سزا ملي، فراز کي اقتدار سان ٽڪر ڏيڻ جي قيمت ڀوڳڻي پئي، ۽ شيخ اياز کي پنهنجي ئي ڌرتيءَ تي ڌاريو ھجڻ جو احساس ڏنو ويو. انهن مان ڪنهن کي سڌي طرح نقصان نه پهتو، پر سڀني کي آهستي آهستي اهڙي ماحول ۾ رکيو ويو، جتي انسان اندر کان ٽٽي پوي. هي اها ٿڪاوٽ آهي، جيڪا فائلن ۾ نه پر دل ۽ ذهن ۾ هر روز محسوس ٿئي ٿي.
جيڪي ماڻهو پرڏيهه هليا ويا، تن کي نسبتن سڪون مليو. اتي لفظ کي صحيح صورت ڏيڻ جي آزادي هئي، سوچ کي لڪائڻ جي ضرورت نه هئي، ۽ تخليق کي مڪمل طور پيش ڪرڻ جو موقعو موجود هو. پر جيڪي هتي رهيا، تن کي قيمت ادا ڪرڻي پئي. هي سماج قربانيءَ کي ساراهيندو آهي، پر قرباني ڏيندڙ لاءِ ڪو مضبوط نظام يا مددگار ماحول موجود ناهي. هتي مزاحمت کي اهميت ته ڏني وڃي ٿي، پر مزاحمت ڪندڙ اڪثر اڪيلو ڇڏي ڏنو وڃي ٿو.سنڌ جي زمين ۽ ثقافت جا هزارين مثال آهن، جتي تخليق هميشه مزاحمت جي روپ ۾ آئي آهي. اسان جي ڪلچر ۾ شاعر صرف لفظن جو جادوگر ناهي، پر سماج جي شعور جو محافظ آهي. جڏهن سماج پنهنجي حساس ذهنن کي بوجهه سمجهڻ لڳي ٿو، تڏهن تخليق آهستي آهستي ٿڪجي پوي ٿي، سوچ ورجاءُ ۾ بدلجي وڃي ٿي، ۽ نيون راهون بند ٿيڻ لڳن ٿيون.
وقت سان گڏ اسان پاڻ به ڪجهه شين کي معمول بڻائي ڇڏيو آهي. شور کي اظهار، ڪاوڙ کي شعور، ۽ خاموشي کي مصلحت سمجهي قبول ڪري ورتو آهي. نتيجي ۾ آواز ته گهڻا آهن، پر ڳالهه گهٽ آهي. لفظ ته گهڻا آهن، پر معنيٰ گهٽ آهي. نوجوانن ۾ بيچيني وڌي رهي آهي، پر فڪري رهنمائي ڏيندڙ چراغ گهٽجندا پيا وڃن.اسان جي سماج ۾ حساس ذهنن کي اڪثر غير معمولي، ڪمزور ۽ خطرناڪ سمجھيو وڃي ٿو، جڏهن ته حقيقت ۾ اهي سماج جي شعور جا محافظ آهن. هر سوال، هر احتجاج، ۽ حيرت اسان جي مجموعي سوچ لاءِ اهم آهي، پر جڏهن انهن کي دٻايو وڃي ٿو، ته شايد صرف عارضي امن حاصل ٿئي، پر فڪري زوال شروع ٿي وڃي ٿو.
جيڪڏهن فيض، جالب، فراز يا شيخ اياز اڄ جي دور ۾ اسان سان گڏ هجن ها ته شايد انهن کي به وضاحتون ڏيڻيون پون ھا، شايد سندن لفظن کي مفھوم کان الڳ ڪري پيش ڪيو وڃي ها، شايد انهن جي نيتن تي سوال اٿاريا وڃن ها، ۽ شايد هڪ ڀيرو ٻيهر انهن آڏو اهوئي پراڻو سوال اچي بيهي ها: خاموش رهڻ، سمجهوتو ڪرڻ، يا فاصلو اختيار ڪرڻ.هي سڀ صرف شاعرن جو مسئلو ناهي. هي سماج جو مسئلو آهي، جيڪو حساس ذهنن کي بار سمجھڻ لڳي ٿو. سوچيندڙ کي خاموش ڪرڻ سان شايد عارضي سڪون ملي، پر ان سڪون ۾ اسان جا پنهنجا سوال دفن ٿي وڃن ٿا. فيض، جالب، فراز ۽ شيخ اياز ان ڪري نه ٿڪا، جو هو ڪمزور هئا، پر ان ڪري ته هو اسان کان وڌيڪ حساس، وڌيڪ سچا ۽ وڌيڪ زندہ هئا. انهن جي ٿڪاوٽ اسان جي روين جو عڪس هئي. انهن کي مارڻ وارو ڪو هڪ ماڻهو يا ادارو نه هو، پر اهو سماج هو، جيڪو سچ تي تنقيد کي برداشت نه ٿو ڪري.اصل سوال اهو ناهي ته اهي زنده ڇو نه رهيا. اصل سوال اهو آهي ته اسان ڪهڙو سماج بڻجڻ چاهيون ٿا. ڇا اهڙو سماج، جتي سوچ خاموش ٿي وڃي، يا اهڙو سماج، جتي اختلاف سان گڏ جيئڻ سکيو وڃي؟ جنهن ڏينهن آخري سچ ڳالهائيندڙ به جھيڻي آواز ۾ ڳالهائڻ لڳندو، ان ڏينهن سماج ظاهري طور هلندو رهندو، پر اندر ئي اندر بيهي رهندو.شايد اڄ به وقت آهي ته اسان شاعري کي صرف لفظ نه، پر شعور سمجهون. شاعر کي رڳو علامت نه، پر جيئرو انسان سمجهون. اختلاف کي دشمني نه، پر سماجي صحت جو نشان سمجهون. جيڪڏهن اسان ائين نه ڪيو، ته ايندڙ نسل به اسان کان اهوئي سوال پڇندو
ته توهان پنهنجي شاعرن کي جيئڻ ڇو نه ڏنو؟
هي سماج جي حالتن ۽ انساني ذهن جي ڪمزوريءَ تي هڪ گهري ۽ حساس نظر آهي، جيڪا پڙهندڙ کي سوچڻ، احساس ڪرڻ ۽ سوال ڪرڻ تي مجبور ڪري ٿي. فيض، جالب، فراز ۽ شيخ اياز صرف نالا نه آهن، اهي علامت آهن ـ اسان جي حساسيت، سچائي ۽ فڪري آزاديءَ جو آئينو.