انساني وجود جو بنيادي واسطو سندس حواسن سان جڙيل آهي۔ ڏسڻ، ٻڌڻ، ڇهڻ، چکڻ ۽ سنگهڻ ـ اهي پنج ئي حواس انسان کي دنيا سان ڳنڍين ٿا۔ اهي ئي ذريعا آهن، جن وسيلي انسان ٻاهرين حقيقت کي سمجهي ٿو، تجربا حاصل ڪري ٿو ۽ علم جي شروعات ڪري ٿو۔ جديد نيوروسائنس مطابق انساني دماغ جو وڏو حصو حواسن مان ايندڙ اطلاعن کي پروسيس ڪرڻ ۾ لڳل هوندو آهي، يعني اسان جي سوچ، احساس ۽ فيصلا وڏي حد تائين انهن حواسن جي پيداوار آهن۔ انهن وسيلن مان انسان سکندو، محسوس ڪندو آهي ۽ منجهس تجسس پيدا ٿيندو آهي۔ پر تاريخي، فلسفي ۽ نفسياتي تجزيو ٻڌائي ٿو تہ جڏهن حواس انسان جي شعور تي غالب اچي وڃن ٿا، تڏهن اهي آزاديءَ بدران غلاميءَ جو سبب بڻجن ٿا۔ نفسيات ۾ ان کي Sensory Dominance چيو وڃي ٿو، جنهن ۾ انسان شعوري فيصلن بدران فوري لذت ۽ احساس جي بنياد تي زندگي گذارڻ لڳي ٿو۔
هي مضمون خاص طور نوجوانن کي اهو سمجهائڻ جي ڪوشش آهي تہ حواس ڪيئن خواهشن، حرص، بيچيني ۽ ذهني انتشار کي جنم ڏين ٿا، ۽ فلسفو، نفسيات ۽ فڪر ڪيئن انهن تي ضابطو آڻي هڪ بهتر، باشعور ۽ بامقصد زندگيءَ ڏانهن رستو ڏيکاري سگهن ٿا۔
1.حواس: ڄاڻ جو ذريعو يا خواهشن جو ڄار؟
قديم يوناني فلسفي ارسطو چيو هو: “انساني علم حواسن کان شروع ٿئي ٿو” واقعي بہ بغير حواسن جي دنيا کي سمجهڻ ممڪن ناهي۔ پر ارسطو ساڳي وقت اعتدال (Golden Mean) جي ڳالهه بہ ڪئي، جنهن مطابق هر شئي ۾ حد کان وڌڻ تباهيءَ جو سبب بڻجي ٿو۔ علم جي شروعات حواسن سان ٿئي ٿي، پر ان جي پختگي عقل ۽ شعور سان ٿئي ٿي۔
جديد نفسيات ۾ Jean Piaget ۽ Immanuel Kant بہ اهو تسليم ڪن ٿا تہ حواس صرف خام مواد ڏين ٿا، جڏهن تہ ان مواد کي معنيٰ عقل ۽ تجزيو ڏئي ٿو۔ جيڪڏهن حواس عقل کان آزاد ٿي وڃن تہ انسان فقط ڏسڻ، ٻڌڻ ۽ محسوس ڪرڻ جو غلام بڻجي وڃي ٿو۔ جڏهن ڏسڻ صرف خوبصورتيءَ جي بُک بڻجي وڃي، ٻڌڻ فقط آوازن جي عاشقي ٿي پئي ۽ چکڻ صرف زبان جي لذت تائين محدود ٿي وڃي، تڏهن حواس علم جو ذريعو نہ، پر خواهشن جو ڄار بڻجي وڃن ٿا۔ اهڙي حالت ۾ انسان سوچڻ ڇڏي، صرف چاهڻ شروع ڪري ٿو۔
2.خواهش ۽ ڏک: ٻڌ ڌرم، نفسيات ۽ شوپنهائر:
ٻڌ ڌرم جو بنيادي اصول آهي:
“سڀ ڏک خواهش مان پيدا ٿين ٿا” گوتم ٻڌ مطابق انسان جي خواهش (Tanha) ڪڏهن بہ مڪمل نٿي ٿئي، ڇاڪاڻ تہ هر پوري ٿيل خواهش نئين خواهش کي جنم ڏئي ٿي۔ جديد نفسيات هن ڳالهه کي Hedonic Treadmill جي نالي سان سڃاڻي ٿي، جنهن مطابق انسان ڪيتري بہ ڪاميابي يا لذت حاصل ڪري، ٿوري دير کان پوءِ وري پاڻ کي خالي محسوس ڪرڻ لڳي ٿو۔
آرٿر شوپنهائر هن خيال کي فلسفياتي انداز ۾ بيان ڪيو:
“زندگي خواهش ۽ بيزاري جي وچ ۾ جهولي ٿي۔” يعني جڏهن خواهش پوري نٿي ٿئي تہ ڏک ٿئي ٿو ۽ جڏهن پوري ٿئي ٿي تہ ٿوري دير لاءِ سڪون ملي ٿو ۽ پوءِ وري نئين خواهش اڀري ٿي۔ نتيجي ۾ انسان دائمي ذهني بيچينيءَ ۾ ڦاسي وڃي ٿو۔
هي فلسفو نوجوانن کي اهو سيکاري ٿو تہ بنا سوچڻ جي هر لذت پٺيان ڊوڙڻ آخرڪار ذهني ٿڪاوٽ، ڊپريشن ۽ بي مقصد زندگيءَ جو احساس پيدا ڪري ٿو۔
3.صوفياڻو فڪر: نفس، حواس ۽ اندروني آزادي؛
اسلامي صوفي روايت ۾ حواسن کي “نفس” سان ڳنڍيو ويو آهي۔ نفس انساني خواهشن، انا ۽ لالچ جو مرڪز آهي۔ شاهه عبداللطيف ڀٽائي، مولانا رومي ۽ ٻين صوفين انسان کي نفس جي غلاميءَ کان آزاد ٿيڻ جي تلقين ڪئي آهي۔ مولانا رومي چيو: “جيڪڏهن تون نفس جي خواهش پٺيان هلندين تہ تون پاڻ کي وڃائيندين۔”
صوفياڻي سادگي جو مطلب دنيا ڇڏڻ ناهي پر دنيا سان اهڙو شعوري تعلق رکڻ آهي، جنهن ۾ حواسن تي ضابطو هجي، نہ ڪي حواس انسان تي حاوي هجن۔ نفسياتي لحاظ کان ٻہ Self-Control ۽ Mindfulness کي ذهني صحت جو بنيادي اصول سمجهيو وڃي ٿو، جيڪو صوفياڻي فڪر سان گهڻو ميل کائي ٿو۔
4.اسٽوئڪ فلسفو: جذبات تي عقل جي حڪمراني
يوناني- رومي اسٽوئڪ فلسفي جهڙوڪ Epictetus، Seneca ۽ Marcus Aurelius نوجوانن لاءِ انتهائي اهم فڪري خزانو آهن. اسٽوئڪ فلسفو سيکاري ٿو تہ:
“هر احساس تي عمل ڪرڻ ضروري ناهي”
“حقيقي طاقت پاڻ تي ضابطو ڪرڻ آهي”
“سڪون ٻاهران نه، پر اندران پيدا ٿئي ٿو”
مارڪَس اوريليس لکيو: “تون شين کان پريشان ناهين، تون انهن بابت پنهنجي راءِ سبب پريشان آهين۔”
هي خيال جديد Cognitive Behavioral Therapy (CBT) جو بنياد آهي، جنهن مطابق انسان جا مسئلا حالتن جي ڪري گهٽ ۽ سوچ جي انداز ڪري وڌيڪ پيدا ٿين ٿا۔ نوجوان جيڪڏهن پنهنجي ردعمل کي سمجهي وٺن تہ هو جذباتي فيصلا ڪرڻ بدران باشعور زندگي اختيار ڪري سگهن ٿا۔
5.جديد سرمائيدار سماج ۽ حواسن جو استحصال؛
اڄ جي سرمائيدار نظام حواسن کي مڪمل طور واپار بڻائي ڇڏيو آهي۔ اشتهار، سوشل ميڊيا، فحاشي، فيشن ۽ تفريح انساني حواسن کي تحرڪ ڏئي وڌيڪ استعمال، وڌيڪ خواهش ۽ وڌيڪ مقابلي کي جنم ڏين ٿا. نيورومارڪيٽنگ مطابق، ڪمپنيون ڄاڻن ٿيون تہ ڪهڙو رنگ، آواز يا تصوير انساني دماغ کي تيزيءَ سان متاثر ڪري ٿي۔ نتيجي ۾ نوجوان شعوري ضرورت بدران حواسن جي تحرڪ تحت فيصلا ڪرڻ لڳن ٿا۔ اهڙي سماج ۾ سڀ کان وڏو چيلينج اهو آهي تہ نوجوان سمجهن:
. هر نظر ايندڙ شئي وٺڻ جهڙي ناهي.
. هر محسوس ٿيندڙ خواهش پوري ڪرڻ ضروري ناهي.
. هر لذت خوشي نٿي ڏئي.
6.باشعور زندگيءَ جا عملي اصول:
باشعور زندگي ڪا خيالي ڳالهه ناهي پر روزاني عمل سان جڙيل آهي:
مشاهدو: پنهنجي خواهشن تي نظر رکو. ڇا اهي واقعي ضروري آهن يا صرف حواسن جو دٻاءُ آهن؟
اعتدال پسندي: لذت جي حاصلات ۾ حد رکڻ ذهني سڪون پيدا ڪري ٿو۔
خاموشي ۽ اڪيلائي: ڪجهه وقت حواسن کي آرام ڏيڻ دماغ کي ٻيهر ترتيب ڏئي ٿو۔
مطالعو ۽ فڪر: فلسفو، ادب ۽ تاريخ انسان کي وڏو فڪر عطا ڪن ٿا۔
سادگي: نفسيات ثابت ڪري ٿي تہ گهٽ شين ۾ سڪون ۽ وڌيڪ ۾ بيچيني جنم وٺي ٿي۔
انساني حواس فطري نعمت آهن پر جڏهن اهي شعور کان آزاد ٿي وڃن ٿا تہ انسان کي اندروني غلاميءَ ۾ وجهي ڇڏين ٿا۔ فلسفو، صوفياڻو فڪر ۽ نفسياتي شعور نوجوانن کي اهو سيکاري ٿو تہ زندگيءَ جو مقصد صرف لذت نہ، پر معنيٰ آهي۔ باشعور انسان اهو ئي آهي، جيڪو پنهنجي حواسن کي استعمال ڪري، پر انهن جو قيدي نه بڻجي۔ اهڙي زندگي ئي حقيقي آزادي، ذهني سڪون ۽ انساني عظمت ڏانهن وٺي وڃي ٿي۔