انمول عرف پنڪي جي گرفتاري وارو معاملو رڳو هڪ فرد جي گرفتاري نه پر پاڪستان اندر منشيات جي وڌندڙ ڪاروبار، ان جي نيٽورڪن، سياسي ۽ انتظامي سرپرستي، ۽ سماجي تباهيءَ جي هڪ وڏي تصوير پيش ڪري ٿو. اهڙا ڪيس جڏهن ميڊيا تي اچن ٿا ته عام ماڻهو رڳو هڪ چهرو ڏسن ٿا، پر حقيقت ۾ ان جي پويان هڪ مڪمل منظم نيٽورڪ ڪم ڪري رهيو هوندو آهي، جنهن ۾ ننڍن فراهم ڪندڙن کان وٺي وڏن ڊيلرن، مقامي بااثر ماڻهن، قانون لاڳو ڪندڙ ادارن جي ڪجهه بدعنوان اهلڪارن، ۽ تعليمي ادارن تائين رسائي رکندڙ ماڻهن جو ڪردار شامل هوندو آهي. منشيات جو ڪاروبار اڄ صرف گهٽين يا مخصوص علائقن تائين محدود ناهي رهيو، پر اهو سماج جي انهن طبقن تائين پهچي چڪو آهي، جتي ڪڏهن ماڻهو تصور به نه ڪندا هئا.
پاڪستان ۾ منشيات جو مسئلو نئون ناهي، پر گذريل ڏهاڪي دوران ان ۾ انتهائي تيزي آئي آهي. گڏيل قومن جي اداري يو اين او ڊي سي مطابق دنيا ۾ لکين ماڻهو منشيات استعمال ڪن ٿا، جڏهن ته پاڪستان ۾ به لکين نوجوان ڪنهن نه ڪنهن نشي جي لت ۾ مبتلا آهن. خاص طور تي “آئس”، “هيروئن”، “چرس”، “ڪرسٽل ميٿ” ۽ مصنوعي منشيات جو استعمال شهري علائقن ۾ تيزي سان وڌيو آهي. سنڌ، پنجاب ۽ بلوچستان جا ڪيترائي شهر هاڻي منشيات جي ورڇ جا مرڪز بڻجي چڪا آهن. ڪراچي، حيدرآباد، لاڙڪاڻو، سکر ۽ ٻين وڏن شهرن ۾ منشيات جي ڪاروبار جا نيٽورڪ منظم طريقي سان هلن ٿا.انمول عرف پنڪي جهڙا ڪردار گهڻو ڪري منشيات جي ورڇ واري زنجير جو وچولو حصو هوندا آهن. اهي ماڻهو عام طور نوجوانن تائين پهچڻ، پارٽين، هوٽلن، شاپنگ علائقن، ڪيفين ۽ تعليمي ادارن ۾ منشيات فراهم ڪرڻ جو ڪم ڪندا آهن. ڪيترائي ڀيرا اهڙا ماڻهو سوشل ميڊيا وسيلي رابطا ڪندا آهن. واٽس ايپ، انسٽاگرام، ٽيليگرام ۽ اسنيپ چيٽ جهڙيون ايپس هاڻي منشيات جي ڪاروبار لاءِ استعمال ٿي رهيون آهن. ڪوڊ ورڊز، جعلي نالن ۽ آن لائن ادائگين ذريعي هي ڪاروبار وڌيڪ محفوظ بڻايو وڃي ٿو. ڪيترائي نوجوان شروعات ۾ “فقط هڪ ڀيرو آزمائڻ” جي نالي تي نشي ڏانهن ويندا آهن، پر ڪجهه مهينن اندر انهن جي نفسيات، مالي حالت ۽ خانداني زندگي تباهه ٿي وڃي ٿي.
منشيات جو نيٽورڪ عام طور ٽن سطحن تي ڪم ڪندو آهي. پهرين سطح تي وڏا سپلائر هوندا آهن، جيڪي سرحدي علائقن، بين الصوبائي رستن يا بين الاقوامي نيٽورڪن سان ڳنڍيل هوندا آهن. ٻي سطح تي شهرن جا ڊسٽريبيوٽر هوندا آهن، جيڪي مختلف علائقن ۾ مال ورهائيندا آهن. ٽين سطح تي ننڍا ڊيلر، يونيورسٽين ۽ ڪاليجن ۾ ڪم ڪندڙ رابطا، ۽ گهٽين ۾ وڪرو ڪندڙ ماڻهو هوندا آهن. هن سڄي زنجير ۾ هر ماڻهو پنهنجو حصو وٺندو آهي. اصل منافعو مٿئين سطح تي ويٺل ماڻهن وٽ ويندو آهي، جڏهن ته گرفتار گهڻو ڪري هيٺئين سطح جا ماڻهو ٿيندا آهن.
اي اين ايف، پوليس، ايڪسائيز ۽ ٻين ادارن جو ڪم منشيات جي خاتمي لاءِ آهي، پر حقيقت اها به آهي ته ڪيترن ڪيسن ۾ انهن ادارن جي ڪجهه اهلڪارن تي سهڪار جا الزام لڳندا رهيا آهن. منشيات جو ڪاروبار ايترو وڏو ۽ منافعي وارو آهي، جو ان ۾ رشوت، سياسي دٻاءُ ۽ انتظامي سهڪار جا عنصر شامل ٿي ويندا آهن. ڪيترن ئي شهرن ۾ ماڻهو کلي عام چون ٿا ته جيڪڏهن ڪنهن علائقي ۾ منشيات جو وڏو ڪاروبار هلي رهيو آهي ته اهو ڪنهن نه ڪنهن سطح تي “سيٽنگ” کانسواءِ ممڪن ناهي. ڪيترائي ڀيرا ننڍن ڊيلرن کي قربانيءَ جو ٻڪرو بڻايو ويندو آهي، جڏهن ته اصل نيٽورڪ محفوظ رهندو آهي. گرفتارين کان پوءِ ڪجهه هفتن يا مهينن اندر ساڳيا ماڻهو ٻيهر سرگرم ٿي ويندا آهن، جيڪو ان ڳالهه جو ثبوت آهي ته مسئلو رڳو فردن جو نه پر پوري سسٽم جو آهي.تعليمي ادارن تائين منشيات جي رسائي سڀ کان وڌيڪ خطرناڪ رخ آهي. پاڪستان جي ڪيترين يونيورسٽين ۽ خانگي ڪاليجن بابت رپورٽون سامهون آيون آهن ته اتي آئس ۽ ٻين منشيات جو استعمال وڌي رهيو آهي. نوجوانن ۾ “اسٽيٽس”، “ماڊرن لائيف اسٽائل” يا ذهني دٻاءَ کان فرار جي نالي تي نشي کي عام ڪيو وڃي ٿو. ڪيترائي شاگرد امتحاني دٻاءُ، بيروزگاري جي خوف، خانداني مسئلن يا دوستن جي اثر هيٺ منشيات استعمال ڪرڻ شروع ڪن ٿا. شروعات ۾ کين اهو ٻڌايو ويندو آهي ته هي نشو “توانائي وڌائيندو”، “ڊپريشن ختم ڪندو” يا “اعتماد وڌائيندو”، پر حقيقت ۾ اهو انسان جي دماغي نظام کي تباهه ڪري ڇڏيندو آهي.آئس جهڙي منشيات جو اثر خاص طور تباهه ڪندڙ هوندو آهي. نفسيات جا ماهر چون ٿا ته مسلسل استعمال ڪندڙ ماڻهو بيچيني، وهم، خوف، غصي، ۽ نفسياتي بيمارين ۾ مبتلا ٿي سگهن ٿا. ڪيترائي نوجوان پنهنجن والدين، ڀائرن ۽ دوستن کان ڪٽجي اڪيلائي اختيار ڪن ٿا. ڪجهه ماڻهو چوري، ڦر، تشدد يا خودڪشي جهڙن عملن ڏانهن به هليا وڃن ٿا. منشيات رڳو هڪ فرد کي نه پر پوري خاندان کي تباهه ڪري ڇڏيندي آهي. والدين پنهنجن ٻارن کي بچائڻ لاءِ قرض کڻن ٿا، علاج ڪرائين ٿا، پر ڪيترائي ڀيرا دير ٿي چڪي هوندي آهي.
سماج تي منشيات جي واهپي جا اثر انتهائي خطرناڪ آهن. جرم وڌن ٿا، گهريلو تشدد وڌي ٿو، روڊ حادثا وڌن ٿا، ۽ نوجوان نسل پنهنجي صلاحيت وڃائي ويهي ٿي. هڪ نشي جو عادي ماڻهو پنهنجي تعليم، روزگار ۽ سماجي ذميوارين کان پري ٿي ويندو آهي. ڪيترن خاندانن ۾ طلاقون، جهيڙا ۽ قتل جا واقعا به منشيات سان ڳنڍيل ملن ٿا. جيڪڏهن هڪ سماج جو نوجوان طبقو ذهني ۽ جسماني طور ڪمزور ٿي وڃي ته پوءِ ان سماج جي معيشت، تعليم ۽ امن تي به اثر پوي ٿو.
اهڙن ڪيسن ۾ ميڊيا جو ڪردار به اهم آهي. ڪجهه چينل ۽ سوشل ميڊيا پليٽفارم رڳو سنسني خيزي پيدا ڪن ٿا. ڪنهن عورت يا مرد جي گرفتاري کي “اسڪينڊل” بڻائي پيش ڪيو وڃي ٿو، پر ان نيٽورڪ جي پاڙ تائين وڃڻ جي ڪوشش گهٽ ڪئي وڃي ٿي. اصل سوال اهو هجڻ گهرجي ته منشيات آخر شهرن تائين ڪيئن پهچي رهي آهي؟ ان جا مالي وسيلا ڪهڙا آهن؟ ڪهڙا ماڻهو تحفظ فراهم ڪن ٿا؟ ۽ تعليمي ادارن تائين رسائي ڪنهن ذريعي ٿي رهي آهي؟ جڏهن تائين انهن سوالن جا جواب نه ملندا، تڏهن تائين رڳو گرفتارين سان مسئلو حل نه ٿيندو.قانوني طور منشيات جي ڪيسن جا انجام گهڻو ڪري ڊگها ۽ پيچيده هوندا آهن. ڪيترن ملزمن کي ضمانتون ملي وڃن ٿيون، شاهد ڦري وڃن ٿا، يا جاچ ڪمزور ٿي وڃي ٿي. ڪجهه ڪيسن ۾ وڏا نالا منظرعام تي اچڻ کان اڳ ئي معاملا دٻجي وڃن ٿا. پاڪستان جي عدالتن ۾ منشيات جا هزارين ڪيس التوا ۾ آهن. جڏهن ته منشيات جي خاتمي لاءِ سخت قانون موجود آهن، پر انهن تي مڪمل عملدرآمد هڪ وڏو سوال آهي. جيڪڏهن جاچ شفاف نه هجي، ثبوت صحيح نموني گڏ نه ڪيا وڃن، يا سياسي اثر رسوخ شامل هجي ته پوءِ نتيجو ڪمزور نڪرندو آهي.
انمول عرف پنڪي جهڙا ڪيس سماج لاءِ هڪ ڊيڄاريندڙ سگنل آهن. اهي ٻڌائين ٿا ته منشيات جو ڪاروبار هاڻي گهڻو منظم، جديد ۽ خطرناڪ ٿي چڪو آهي. اهو صرف غريب محلن يا ڏوهاري علائقن تائين محدود ناهي، پر هاڻي مڊل ڪلاس، اعليٰ تعليمي ادارن ۽ سوشل ميڊيا جي دنيا ۾ به گهڙي چڪو آهي. جيڪڏهن رياست، قانون لاڳو ڪندڙ ادارا، والدين، استاد، ميڊيا ۽ سماج گڏجي سنجيده قدم نه کنيا ته ايندڙ سالن ۾ صورتحال وڌيڪ خراب ٿي سگهي ٿي.حل صرف گرفتاريون نه آهن. اسڪولن ۽ يونيورسٽين ۾ آگاهي مهمون، نفسياتي صلاح مشورا، راندين ۽ مثبت سرگرمين جو فروغ، سخت ۽ شفاف قانوني ڪارروائي، ۽ ادارن اندر احتساب ضروري آهي. نوجوانن کي روزگار، تعليم ۽ ذهني سهائتا ڏيڻ به اهم آهي. منشيات خلاف جنگ صرف پوليس يا اي اين ايف جي ذميواري نه پر پوري سماج جي گڏيل ذميواري آهي.
اڄ جيڪڏهن هڪ انمول عرف پنڪي گرفتار ٿئي ٿي ته سڀاڻي ٻي نئين چهري سان ساڳيو نيٽورڪ ٻيهر سامهون اچي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ تہ اصل مسئلو فرد نه پر اهو نظام آهي، جيڪو منشيات جي ڪاروبار کي جنم ڏئي ٿو، تحفظ ڏئي ٿو، ۽ پوءِ وقت بوقت ننڍن ڪردارن کي قربان ڪري پاڻ کي بچائي وٺي ٿو. منشيات جي خلاف حقيقي جنگ تڏهن ڪامياب ٿيندي، جڏهن رياست بنا ڪنهن دٻاءَ جي وڏن نيٽورڪن تائين پهچندي، ادارن اندر موجود ڪارين رڍن خلاف ڪارروائي ٿيندي، ۽ نوجوان نسل کي تباهيءَ جي هن ڌٻڻ مان بچائڻ لاءِ مستقل ۽ ايماندار حڪمت عملي اختيار ڪئي ويندي.
پاڪستان ۾ منشيات جو مسئلو ڏينهون ڏينهن وڌندو پيو وڃي، ۽ ان جا اثر سماج جي هر طبقي تي نظر اچن ٿا. گڏيل قومن جي منشيات ۽ ڏوهن بابت اداري جو اين او ڊي سي جي رپورٽن موجب پاڪستان ۾ لکين ماڻهو مختلف منشيات، خاص طور تي هيروئن، آئس (ميٿامفيٽامين)، چرس ۽ نشي آور گولين جا عادي آهن. اندازي مطابق ملڪ ۾ هر سال هزارين ماڻهو منشيات سان لاڳاپيل بيمارين، اوورڊوز، يا ذهني دٻاءَ سبب حياتيون وڃائين ٿا.
سن 2022ع ۾ پاڪستان جي اينٽي نارڪوٽڪس فورس (ANF) موجب ملڪ مان 800 ٽن کان وڌيڪ منشيات ضبط ڪئي وئي، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته منشيات جو ڪاروبار ڪيترو وسيع ٿي چڪو آهي. نوجوانن ۾ “آئس” منشيات جو استعمال تيزي سان وڌي رهيو آهي، خاص طور تي وڏن شهرن جهڙوڪ ڪراچي، لاهور ۽ اسلام آباد ۾. ماهرن جو چوڻ آهي ته بي روزگاري، نفسياتي دٻاءُ، خراب صحبت ۽ سوشل ميڊيا تي غلط اثر نوجوانن کي نشي ڏانهن ڌڪي رهيا آهن. هاءِ پروفائيل ڪيسن ۾ ڪيترن ئي اداڪارن، ماڊلز ۽ موسيقارن جا نالا سامهون آيا آهن. جڏهن ته ڪجهه موسيقارن جي اوچتي موت بابت رپورٽن ۾ اوورڊوز جا امڪان ظاهر ڪيا ويا. ڪيترن ڪيسن ۾ پوسٽ مارٽم ۽ جاچ باوجود مڪمل حقيقت عوام آڏو نه اچي سگهي. سماجي دٻاءُ ۽ خاندانن جي بدنامي جي خوف سبب گهڻا معاملا لڪايا ويندا آهن.سن 2023ع ۾ پاڪستان جي صحت کاتي جي انگن اکرن موجب تقريباً 44 سيڪڙو نوجوان جيڪي بحالي مرڪزن ۾ داخل ٿيا، اهي “آئس” منشيات جا عادي هئا. ڊاڪٽرن جو چوڻ آهي ته هي منشيات دماغ تي خطرناڪ اثر وجهي ٿي، جنهن سبب دل جي دوري، خودڪشي، يا ذهني بيمارين جا خطرا وڌي وڃن ٿا.منشيات سبب موت صرف هڪ فرد جو نقصان ناهي، پر پوري خاندان جي تباهي آهي. ڪيترائي والدين پنهنجا نوجوان ٻار وڃائي ويهن ٿا، جڏهن ته معاشري ۾ خوف ۽ مايوسي پکڙجي وڃي ٿي. حڪومت کي گهرجي ته اسڪولن ۽ يونيورسٽين ۾ آگاهي مهم هلائي، بحالي مرڪزن کي جديد بڻائي، ۽ منشيات فروشن خلاف سخت قانون لاڳو ڪري. جيڪڏهن بروقت قدم نه کنيا ويا، ته پاڪستان جو نوجوان نسل وڏي خطري ۾ پئجي سگهي ٿو۔