انساني تاريخ جو مطالعو ڪجي ٿو تہ هڪ وڏي حيرت ۽ ڏک واري حقيقت سامهون اچي ٿي. اها حقيقت اها آهي تہ انسان جيڪو پاڻ کي عقل، شعور ۽ اخلاقي قدرن جو مالڪ سمجهي ٿو، اهو ئي هزارين سالن کان طاقت، زمين ۽ اقتدار لاءِ هڪ ٻئي سان وڙهندو رهيو آهي. خاص طور تي وچ اوڀر جو علائقو، جتي ٽي وڏا سامي مذهب پيدا ٿيا ــ Judaism، Christianity ۽ Islam ــ اهي مذهب انساني تاريخ جي ڪيترن اهم سياسي ۽ مذهبي تڪرارن جو مرڪز رهيا آهن. انهن مذهبن جون بنيادي تعليمات تہ امن، انصاف ۽ انسانيت تي زور ڏين ٿيون، پر عملي تاريخ ۾ انهن جي پيروڪارن جي وچ ۾ خونخوار جنگيون بہ ٿينديون رهيون آهن. اتي اهو سوال فطري طور پيدا ٿئي ٿو تہ ڇا اهي جنگيون واقعي مذهب جي ڪري ٿيون يا انهن جي پٺيان سياسي، معاشي ۽ جيوپوليٽيڪل مفاد ڪم ڪندا رهيا آهن؟
قديم وچ اوڀر ۽ طاقت جي سياست:
وچ اوڀر دنيا جي قديم تهذيبن جو مرڪز رهيو آهي. هتي قديم سلطنتون جهڙوڪ Babylonian Empire ۽ Assyrian Empire موجود رهيون. انهن سلطنتن جو بنيادي مقصد واپار، زمين ۽ وسيلن تي ڪنٽرول حاصل ڪرڻ هو. قديم زماني ۾ بہ حڪمران مذهب کي پنهنجي اقتدار جي جواز طور استعمال ڪندا هئا. بادشاهه پاڻ کي خدا جو نمائندو قرار ڏيندا هئا يا مذهبي اختيار سان پنهنجي حڪمراني کي جائز ثابت ڪندا هئا. اهڙي طرح مذهب ۽ سياست جو ميلاپ انساني تاريخ جي شروعاتي دؤر کان موجود رهيو آهي.
رومي سلطنت ۽ مذهبي تبديلي:
بعد ۾ جڏهن Roman Empire هن علائقي تي قبضو ڪيو تہ سياسي ۽ مذهبي صورتحال ۾ وڏي تبديلي آئي. عيسائيت آهستي آهستي طاقتور ٿي ۽ آخرڪار رياستي مذهب بڻجي وئي. ان دؤر ۾ مذهبي اختلاف سياسي تڪرارن سان جڙيل رهيا.
رومي سلطنت جي ڪمزور ٿيڻ کان پوءِ علائقي ۾ نيون قوتون اڀريون، جنهن سان سياسي ۽ مذهبي تڪرار وڌيڪ پيچيده ٿي ويا.
اسلامي سلطنتون ۽ عثماني دؤر:
ستين صدي عيسوي ۾ اسلام جي ظهور کان پوءِ وچ اوڀر جي سياسي تاريخ هڪ نئين مرحلي ۾ داخل ٿي. اسلامي سلطنتن جي واڌ ويجهه سان علائقي ۾ هڪ وڏو سياسي اتحاد پيدا ٿيو. بعد ۾ عثماني سلطنت هڪ عالمي طاقت طور اڀري، جنهن ڊگھي عرصي تائين يورپ، ايشيا ۽ آفريڪا جي وڏن حصن تي حڪمراني ڪئي. عثماني سلطنت مختلف مذهبن ۽ قومن کي گڏ رکڻ لاءِ هڪ انتظامي نظام قائم ڪيو. پر جيئن جيئن سلطنت ڪمزور ٿيندي وئي، علائقي ۾ قومي ۽ مذهبي تڪرار وڌندا ويا، جن جو اثر اڄ تائين محسوس ڪيو وڃي ٿو.
وچئين دؤر جون مذهبي جنگيون:
وچئين دؤر ۾ يورپ ۽ وچ اوڀر جي وچ ۾ ٿيندڙ جنگيون، جن کي Crusades چيو وڃي ٿو، تاريخ جو هڪ اهم باب آهن. بظاهر انهن جنگين جو مقصد مقدس جڳهين تي ڪنٽرول حاصل ڪرڻ هو پر مؤرخن مطابق انهن جي پٺيان واپاري مفاد، سياسي طاقت ۽ علائقائي اثر رسوخ جا عنصر پڻ شامل هئا.
عثماني سلطنت جو خاتمو ۽ جديد سياست:
ويهين صديءَ جي شروعات ۾ عثماني سلطنت جي خاتمي کان پوءِ وچ اوڀر جي سياسي نقشي ۾ وڏيون تبديليون آيون. يورپي طاقتن علائقي کي مختلف رياستن ۾ ورهائي ڇڏيو. هن ورهاست ڪيترن ئي سياسي مسئلن کي جنم ڏنو، جيڪي اڄ تائين جاري آهن.
اسرائيل جي قيام کان پوءِ عرب دنيا ۽ اسرائيل جي وچ ۾ ڊگهي عرصي تائين تڪرار جاري رهيو، جنهن کي عرب- اسرائيل تڪرار چيو وڃي ٿو. ساڳئي وقت جديد دؤر ۾ ايران ۽ اسرائيل جي وچ ۾ وڌندڙ ڇڪتاڻ کي ايران – اسرائيل تڪرار طور بيان ڪيو وڃي ٿو.
تيل جي سياست ۽ عالمي مفاد:
وچ اوڀر جي اهميت صرف مذهبي يا تاريخي نہ پر اقتصادي بہ آهي. هن علائقي ۾ دنيا جا وڏا تيل جا ذخيرا موجود آهن. تيل جي ڪري عالمي طاقتن جهڙوڪ آمريڪا ۽ يورپي يونين جو ڌيان هن علائقي تي رهيو آهي. ڪيترن سياسي تجزين مطابق عالمي طاقتون ڪڏهن ڪڏهن علائقي جي تڪرارن ۾ پنهنجي مفادن کي محفوظ رکڻ لاءِ مداخلت ڪنديون آهن. اهڙي طرح مقامي تڪرار ڪڏهن ڪڏهن عالمي طاقت جي مقابلي جو حصو بڻجي ويندا آهن.
جرمن مفڪر ڪارل مارڪس جو خيال هو تہ تاريخ جي گهڻن تڪرارن جو بنياد معاشي مفادن ۾ هوندو آهي. حڪمران طبقا اڪثر اهڙا نظريا يا سڃاڻپ استعمال ڪندا آهن جيڪي عوام کي اصل معاشي مسئلن کان پري رکن. ساڳي طرح مؤرخ Arnold J. Toynbee جو خيال هو تہ تهذيبن جو عروج ۽ زوال انهن جي اخلاقي قوت تي دارومدار رکي ٿو. جيڪڏهن سماج نفرت ۽ تشدد کي وڌائيندو تہ آخرڪار اهو پاڻ پنهنجي تباهي جو سبب بڻجي ويندو.
جنگين جو اصل شڪار:
جڏهن بہ جنگ ٿيندي آهي تہ سڀ کان وڏو نقصان عام ماڻهن کي ٿيندو آهي. بيگناهه شهري ماريا ويندا آهن، شهر تباهه ٿيندا آهن ۽ معاشي نظام برباد ٿي ويندو آهي. جنگين جا اثر نسلن تائين جاري رهندا آهن.
اهڙي صورتحال ۾ عالمي ادارا جهڙوڪ گڏيل قومن جو ادارو امن ۽ ڳالهين ذريعي مسئلن جي حل تي زور ڏين ٿا، پر عالمي سياست جي پيچيدگين جي ڪري هميشه ڪاميابي حاصل نہ ٿي سگهندي آهي
انسانيت لاءِ وڏو سبق:
انساني تاريخ مان هڪ اهم سبق اهو ملي ٿو تہ جڏهن بہ قوميت، مذهب يا طاقت کي انسانيت کان مٿانهون رکيو وڃي ٿو تہ نتيجو تباهي هوندو آهي. مذهبن جو اصل مقصد انسان کي اخلاق، رحم ۽ انصاف سيکارڻ آهي پر جڏهن انهن کي سياسي هٿيار طور استعمال ڪيو وڃي ٿو تہ سماج ۾ نفرت وڌي سگهي ٿي.
انسانيت جو مستقبل:
اڄ انسان سائنس ۽ ٽيڪنالاجي جي دؤر ۾ داخل ٿي چڪو آهي. انسان خلا تائين پهچي چڪو آهي ۽ جديد ٽيڪنالاجيون پيدا ڪري چڪو آهي پر ساڳئي وقت پراڻيون نفرتون ۽ جنگيون بہ جاري آهن. اهو تضاد انساني تهذيب لاءِ هڪ وڏو سوال پيدا ڪري ٿو.
جيڪڏهن انسان پنهنجي تاريخ مان سبق نہ سکندو تہ جديد هٿيار ۽ ٽيڪنالاجي مستقبل ۾ وڌيڪ تباهي جو سبب بڻجي سگهن ٿا. تنهنڪري انسانيت جي بقا لاءِ ضروري آهي تہ قومون ۽ سماج اختلافن کي جنگ بدران ڳالهين، انصاف ۽ گڏيل مفادن ذريعي حل ڪرڻ جي ڪوشش ڪن. حقيقي ترقي تڏهن ٿيندي جڏهن انسان مذهب، قوميت يا طاقت کان مٿانهون ٿي انسان جي زندگي ۽ عزت کي سڀ کان وڏو قدر سمجهندو. تڏهن ئي شايد دنيا جنگين بدران امن ۽ هم آهنگي ڏانهن اڳتي وڌي سگهي.