جڏهن بلاول ڀٽو زرداري ايوانِ صدر ۾ سفارتڪارن، سينيئر صحافين ۽ پارٽي اڳواڻن کي 2008 کان پوءِ سنڌ جي ترقي بابت تفصيلي بريفنگ ڏني، ته پيغام صاف هو ته پاڪستان پيپلز پارٽي جي 17 ورهين جي لڳاتار حڪومت ۾ سنڌ هڪ اهڙو صوبو آهي، جيڪو “اڌ ڀريل گلاس” آهي، جيڪو آهستي آهستي ڀرجي رهيو آهي۔ انگ اکر متاثر ڪندڙ هئا، پريزينٽيشن مربوط ۽ بيانيو پراميد هو، پر انهن انگن اکرن جي پويان ڪيترائي تلخ ۽ اڻ وڻندڙ سوال لڪل آهن۔
2008-09 کان 2025-26 تائين لڳ ڀڳ 7 کان 7.5 ٽريلين رپين جي ترقياتي خرچن کان پوءِ، سنڌ حقيقت ۾ ڇا حاصل ڪيو؟
سنڌ جي ترقياتي بجيٽ 2008-09 ۾ 90 ارب رپين کان گهٽ هئي، جيڪا 2025-26 ۾ وڌي تاريخي سطح 1.018 ٽريلين رپين تائين پهچي وئي۔ 17 سالن ۾ ڪُل ترقياتي خرچ لڳ ڀڳ 7 ٽريلين رپين کان وڌيڪ ٿي چڪا آهن، جيڪو سنڌ کي ملڪ جي سڀ کان وڌيڪ خرچ ڪندڙ صوبن ۾ شامل ڪري ٿو۔ اهڙي وڏي پيماني جي عوامي خرچن سان اميد هئي ته بنيادي صحت جون سهولتون سڀني تائين پهچنديون، سرڪاري تعليم مضبوط ٿيندي، صاف پيئڻ جو پاڻي ميسر هوندو، شهر منصوبابندي سان ترقي ڪندا، امن امان بهتر ٿيندو ۽ مضبوط بلدياتي نظام قائم ٿيندو۔ پر زميني حقيقتون ان جي ابتڙ آهن۔ سنڌ جي وڏن حصن ۾ اڄ به خستہ حال اسڪول، خالي اسپتال، گدلو پاڻي، ٽٽل ڍانچو ۽ هر روز بگڙندڙ امن امان جي صورتحال موجود آهي۔
بلاول ڪجهه حقيقي ڪاميابيون ضرور ڳڻايون، جن ۾ جناح پوسٽ گريجوئيٽ ميڊيڪل سينٽر ۾ بسترا ٻيڻا ٿيڻ، دل جي اسپتالن جي توسيع، ايس آءِ يو ٽي ۾ ڪروڙين مريضن جو علاج، گمبٽ ۾ جگر جي ٽرانسپلانٽ ۽ شهيد محترما بينظير ڀٽو ٽراما سينٽر جو قيام شامل آهي۔ اهي ڪاميابيون پنهنجي جاءِ تي اهم آهن، پر اهي هڪ وڏي ناڪاميءَ کي لڪائين ٿيون۔
ڪراچي ۽ ڪجهه وڏن شهرن کانسواءِ، سنڌ جي اڪثر شهرن ۽ ڳوٺن جي بنيادي صحت مرڪزن ۾ ڊاڪٽر موجود ناهن، ضلعي اسپتالن ۾ دوائن ۽ تشخيصي سهولتن جي کوٽ آهي، ۽ اڄ به ديهي علائقن جا مريض علاج لاءِ سئو سئو ڪلوميٽر سفر ڪري ڪراچي اچڻ تي مجبور آهن۔ يعني چند بهترين ادارا آهن، پر انهن جي چوڌاري غفلت جو سمنڊ پکڙيل آهي۔ اربين رپيا خرچ ٿيڻ باوجود، سنڌ ۾ اڄ به اثرائتو بنيادي صحت جو نظام موجود ناهي۔
تعليم جي ميدان ۾ سرڪاري دعويٰ آهي ته يونيورسٽين جو تعداد 10 کان وڌي 30 ٿي ويو ۽ نوان ڪيمپس قائم ڪيا ويا۔ پر ساڳئي سرڪاري انگ اکر ٻڌائين ٿا ته 70 لک کان وڌيڪ ٻار اڄ به اسڪولن کان ٻاهر آهن، هزارين اسڪول صرف ڪاغذن ۾ موجود آهن، استادن جي غيرحاضري عام آهي ۽ تعليمي نتيجا خطي ۾ بدترين آهن۔ عمارتون ته وڌيون، پر انساني سرمايو نه وڌي سگهيو۔ سنڌ تعليم جي ڍانچي کي ته وڌايو، پر حڪمراني جي نظام کي درست نه ڪيو، جيڪا هر سال ورجائجندڙ مهانگي غلطي آهي۔ سماجي اشاريَن بابت ٻارن جي فوتگي جي شرح گهٽ هجڻ جا دعويٰ ڪيا ويا، پر ٿرپارڪر، عمرڪوٽ، جيڪب آباد ۽ ڪشمور جهڙن ضلعن ۾ غذائي کوٽ، پاڻي جي قلت ۽ علاج لائق بيمارين سبب ٻارن جي موت جون خبرون اڄ به سامهون اچن ٿيون۔
سنڌ جو تضاد واضح آهي: هڪ پاسي ميگا اسپتال ترقي ڪري رهيا آهن، ٻئي پاسي ڏورانهن علائقن ۾ ٻار بک ۽ بيماريءَ سبب مري رهيا آهن۔ جيڪڏهن سماجي اشاريہ واقعي بهتر ٿيا آهن، ته پوءِ سنڌ ۾ اڄ به هنگامي امداد ڇو حڪمراني جي علامت بڻيل آهي؟
2022 جي ٻوڏ کان پوءِ 21 لک موسمياتي مزاحم گهرن جو منصوبو شروع ڪيو ويو، جنهن کي تاريخي قدم چيو پيو وڃي۔ دعويٰ آهي ته لکين گهر ٺهي چڪا آهن ۽ روزگار جا موقعا پيدا ٿيا آهن۔ پر انهن انگن جي آزاد تصديق محدود آهي، ڪيترن علائقن ۾ اهي گهر اسڪول، پاڻي، صفائي ۽ روزگار کان محروم آهن، ۽ نگراني جو نظام ڪمزور آهي۔ بغير جامع منصوبابندي جي، اهي آباديون مستقبل ۾ غربت جا نوان مرڪز بڻجي سگهن ٿيون۔
انفراسٽرڪچر بابت هزارين ڪلوميٽر روڊن ۽ پلن جون دعوائون ڪيون وڃن ٿيون، پر ان جي باوجود ڪراچي ٽريفڪ، ناقص نيڪال ۽ غير محفوظ ٽرانسپورٽ جو شڪار آهي۔ ديهي روڊ ڪجهه سالن ۾ ئي ٽٽڻ شروع ٿي وڃن ٿا، جيڪي خراب معيار ۽ وڌايل ٺيڪن جي نشاندهي ڪن ٿا۔
توانائي ۽ صنعت ۾ به وڏو امڪان ضايع ٿيو آهي۔ سنڌ وٽ هوا مان بجلي پيدا ڪرڻ جي وڏي صلاحيت آهي، پر عملي پيداوار محدود آهي۔ ٿر ڪوئلو منصوبو به سرمائيداري، ماحولياتي خدشن ۽ محدود مقامي فائدن سبب سوالن هيٺ آهي۔ صنعتي زون اڃا خواب بڻيل آهن۔
ريوينيو جي حوالي سان سنڌ ريونيو بورڊ جي وصوليون وڌڻ هڪ واضح ڪاميابي آهي، پر اها ڪاميابي هڪ ٻي ناڪامي کي به وائکو ڪري ٿي: آمدني وڌي، پر حڪمراني بهتر نه ٿي۔ پئسو گڏ ته ٿيو، پر صحيح نموني خرچ نه ٿي سگهيو۔
بنيادي سوال اڄ به موجود آهي ته 7.5 ٽريلين رپين جي خرچ باوجود، ڇو لکين ماڻهو صاف پاڻي کان محروم آهن، ڇو مضبوط بلدياتي نظام موجود ناهي، ڇو معياري سرڪاري تعليم ۽ سڀني لاءِ صحت جون سهولتون ناهن، ۽ ڇو امن امان جا مسئلا برقرار آهن؟ بلاول جي بريفنگ ڪامياب پهلو ضرور ڏيکاري، پر اهو نه ٻڌائي سگهي ته ايترو ڪجهه ڇو ناڪام ٿيو۔
سنڌ جا گذريل 17 سال نه مڪمل ناڪامي آهن ۽ نه مڪمل ڪاميابي۔ اها غلط ترجيحن ۽ ڪمزور ڪارڪردگيءَ جي ڪهاڻي آهي۔ عمارتون ۽ منصوبا ته ٺهيا، پر اهو نظام نه ٺهي سگهيو، جيڪو عام شهري لاءِ ڪم ڪري۔ جيستائين حڪمراني، احتساب ۽ مقامي سطح تي خدمتن جي فراهمي درست نه ٿيندي، تيستائين ڪابه شاندار پريزينٽيشن به زميني حقيقت کي لڪائي نه سگهندي۔ مختصر اهو ته، 7.5 ٽريلين رپيا خرچ ٿيڻ باوجود، سنڌ اڃا به ان ترقي جي انتظار ۾ آهي، جنهن جو ان سان واعدو ڪيو ويو هو۔