انساني تاريخ جو گهڻو حصو پاڻيءَ جي تاريخ آهي. جتي پاڻي موجود رهيو، اتي تهذيبون جنم وٺنديون رهيون؛ جتي پاڻي گهٽيو، اتي آبادين جي لڏپلاڻ، معاشي زوال ۽ سماجي بحرانن جنم ورتو. مصر جي تهذيب نيل درياهه سان جڙيل هئي، ميسوپوٽيميا دجله ۽ فرات جي ڪنارن تي وڌي، جڏهن تہ سنڌو ماٿريءَ جي عظيم تهذيب سنڌو درياهه جي جھوليءَ ۾ جوان ٿي.
سنڌ بہ هزارن سالن کان پاڻي جي آسري جيئندي آئي آهي. سنڌو درياهه رڳو هڪ درياهه ناهي پر سنڌ جي معيشت، ثقافت، زراعت ۽ اجتماعي شعور جي حياتيءَ جي شهه رڳ رهيو آهي. انهيءَ ڪري جڏهن پاڻيءَ بابت ڪو بحران پيدا ٿئي ٿو تہ اهو رڳو زرعي مسئلو نہ هوندو آهي، بلڪه اهو سماجي، معاشي ۽ سياسي مسئلو پڻ بڻجي ويندو آهي.
اڄ جڏهن دنيا موسمياتي تبديليءَ جي هڪ نئين دؤر ۾ داخل ٿي چڪي آهي، تڏهن سنڌ کي بہ پنهنجي تاريخ جي شايد سڀ کان وڏي ماحولياتي آزمائش کي منهن ڏيڻو پئجي رهيو آهي.
دنيا ۾ پاڻي جو بحران:
گڏيل قومن ۽ عالمي مالياتي ادارن جي رپورٽن موجب، 21هين صديءَ جي اهم ترين مسئلن مان هڪ پاڻيءَ جي دستيابي هوندو. دنيا جي آبادي مسلسل وڌي رهي آهي، جڏهن تہ پاڻيءَ جا قدرتي ذخيرا محدود آهن.
موسمياتي تبديلي سبب: برساتن جا نمونا تبديل ٿي رهيا آهن؛ گليشيئر تيزي سان ڳري رهيا آهن؛ ڏڪار جا دؤر ڊگها ٿي رهيا آهن؛ ۽ شديد ٻوڏن جا واقعا وڌي رهيا آهن. ماهرن جو چوڻ آهي تہ مستقبل ۾ سياسي ۽ معاشي ڇڪتاڻ پاڻيءَ جي مسئلن سان ڳنڍيل ٿي سگهي ٿي.
پاڪستان: پاڻيءَ جي کوٽ ڏانهن سفر
1947ع ۾ پاڪستان ۾ في فرد لاء پاڻيءَ جي دستيابي پنج هزار ڪيوبڪ ميٽر کان وڌيڪ هئي. اڄ اهو مقدار هڪ هزار ڪيوبڪ ميٽر جي لڳ ڀڳ اچي بيٺو آهي، جيڪو پاڻيءَ جي کوٽ واري حد جي ويجهو سمجهيو وڃي ٿو. ان جا ڪيترائي سبب آهن:
۰ آبادي ۾ تيز واڌ؛
۰ پاڻي جو غير موثر استعمال؛
پراڻو آبپاشي نظام؛
۰ موسمياتي تبديلي؛
۰ پاڻي جي انتظام ۽ ورهاست ۾ خاميون.
جيئن تہ پاڪستان جي معيشت جو وڏو حصو زراعت سان لاڳاپيل آهي ۽ زراعت جو دارومدار پاڻيءَ تي آهي. اهڙي صورتحال ۾ پاڻيءَ جي گهٽتائي سڌو سنئون قومي معيشت تي اثرانداز ٿئي ٿي.
ورلڊ بئنڪ جي رپورٽ- هڪ خبردار ڪندڙ دستاويز:
2022ع ۾ ورلڊ بئنڪ پاڪستان بابت Country Climate and Development Report (CCDR) جاري ڪئي. هي رپورٽ پاڪستان لاء موسمياتي تبديلين جي اثر بابت هڪ واضح تنبيهه سمجهي وڃي ٿي. رپورٽ موجب: پاڪستان موسمياتي خطري وارن ملڪن ۾ شامل آهي، جتي گرمي پد ۾ واڌ سبب زرعي پيداوار متاثر ٿي سگهي ٿي؛ پاڻي جي دستيابي تي دٻاءُ وڌندو؛ ٻوڏن ۽ ڏڪار جا خطرا وڌندا؛ ۽ جيڪڏهن مناسب قدم نہ کنيا ويا تہ معيشت ۽ روزگار تي وڏا اثر پئجي سگهن ٿا.
رپورٽ جو اهم نڪتو اهو آهي تہ خطرا حقيقي آهن، پر اهي اڻٽر ناهن. مناسب پاليسين ۽ سيڙپڪاري ذريعي نقصان کي وڏي حد تائين گهٽائي سگهجي ٿو.
سنڌ- سڀ کان وڌيڪ متاثر ٿيندڙ علائقن مان هڪ علائقو:
سنڌ جي خاص صورتحال ان ڪري آهي، جو اها درياهه جي هيٺئين حصي ۾ واقع آهي. درياهه ۾ پاڻيءَ جي مقدار گهٽجڻ جو اثر سڀ کان پهرين سنڌ تي پوي ٿو. سنڌ کي هڪ ئي وقت ڪيترن خطرن کي منهن ڏيڻو پئجي رهيو آهي:
۰ وڌندڙ گرمي:
سنڌ اڳ ئي پاڪستان جي گرم ترين علائقن مان هڪ آهي. موسمياتي تبديلين سبب گرميءَ جون لهرون وڌيڪ شديد ۽ ڊگهيون ٿي سگهن ٿيون.
۰ پاڻيءَ جي گهٽتائي:
درياهه ۾ وهڪرو گهٽجڻ سان زراعت، پيئڻ جي پاڻي ۽ ماحولياتي نظام تي اثر پوي ٿو.
۰ ٻوڏون:
2022ع جي ٻوڏن ڏيکاريو تہ شديد برساتون ڪيئن لکين ماڻهن جي زندگين کي متاثر ڪري سگهن ٿيون.
۰ ساحلي تبديليون:
ٺٽي، بدين ۽ سجاول جهڙن ضلعن ۾ سمنڊ جو اڳتي ڌوڪي اچڻ ۽ زمين جي لوڻياٺ مستقبل جو هڪ وڏو خطرو آهي.
2022ع جون ٻوڏون: مستقبل جي هڪ جهلڪ
2022ع ۾ پاڪستان کي پنهنجي تاريخ جي بدترين ٻوڏن مان هڪ کي منهن ڏيڻو پيو. سنڌ ان آفت کان سڀ کان وڌيڪ متاثر ٿيندڙ صوبن مان هئي. لکين ايڪڙ زرعي زمين پاڻيءَ هيٺ اچي وئي، لکين ماڻهو بي گهر ٿيا ۽ انفراسٽرڪچر کي اربن روپين جو نقصان پهتو. ڪيترن ماهرن جو خيال آهي تہ اهڙيون انتهائي موسمي حالتون مستقبل ۾ وڌيڪ عام ٿي سگهن ٿيون. جيڪڏهن اهو اندازو درست ثابت ٿيو تہ سنڌ کي بار بار اهڙين آفتن کي منهن ڏيڻو پئجي سگهي ٿو.
ڇا سنڌ جي زراعت خطري ۾ آهي؟
مختصر جواب آهي: ها، پر خطرو آهستي آهستي وڌي رهيو آهي. ورلڊ بئنڪ ۽ ٻين ادارن جي رپورٽن موجب: ڪڻڪ جي پيداوار متاثر ٿي سگهي ٿي، سارين لاءِ پاڻيءَ جي دستيابي مسئلو بڻجي سگهي ٿي، ڪمند جهڙا فصل وڌيڪ مهانگا ٿي سگهن ٿا؛ ۽ زرعي آمدني ۾ گهٽتائي اچي سگهي ٿي. پر اڃان تائين ڪا معتبر سائنسي رپورٽ اهو نٿي چوي تہ سنڌ يا ڏکڻ پنجاب جلد مڪمل طور زراعت جي قابل نہ رهندا. اصل خطرو زرعي پيداوار ۾ گهٽتائي، وڌندڙ خرچن ۽ ماحولياتي دٻاءُ جو آهي.
پاڻيءَ جي سياست، رياستي پاليسيون ۽ مستقبل جا منظرناما
جيئن ته مٿي ڄاڻايل آهي تہ موسمياتي تبديلي، وڌندڙ آبادي ۽ پاڻيءَ جي کوٽ سنڌ جي زراعت ۽ معيشت لاءِ ڪهڙا خطرا پيدا ڪري رهيا آهن. پر سنڌ جي پاڻيءَ واري مسئلي کي صرف موسمياتي تبديليءَ سان ڳنڍڻ حقيقت جي مڪمل تصوير پيش نٿو ڪري. هن بحران جو هڪ اهم پاسو سياسي، انتظامي ۽ پاليسي معاملن سان پڻ لاڳاپيل آهي.
سنڌ ۾ پاڻيءَ بابت بحث جڏهن بہ ٿيندو آهي تہ 1991ع جي پاڻي ٺاهه، ڪوٽڙي بئراج کان هيٺ پاڻيءَ جي وهڪري، انڊس ڊيلٽا جي تباهي ۽ ڪالاباغ ڊيم جهڙا موضوع لازمي طور سامهون ايندا آهن. انهن معاملن کي سمجهڻ کان سواءِ سنڌ جي مستقبل بابت ڪوبہ سنجيده بحث مڪمل نٿو ٿي سگهي.
1991ع جو پاڻي ٺاهه: اتفاق يا تڪرار؟
مارچ 1991ع ۾ پاڪستان جي چئن صوبن وچ ۾ پاڻيءَ جي ورڇ بابت هڪ معاهدو ٿيو، جنهن کي عام طور “پاڻي ٺاهه 1991ع” چيو وڃي ٿو. ان جو مقصد سنڌو درياهه جي پاڻيءَ جي انصاف ڀري ورڇ لاءِ هڪ مستقل فريم ورڪ ڏيڻ هو.
سرڪاري سطح تي هي ٺاهه صوبن وچ ۾ اتفاق راءِ جو نتيجو سمجهيو ويندو آهي، پر سنڌ جي ڪيترن سياسي، علمي ۽ زرعي حلقن جو موقف رهيو آهي تہ عملي طور تي هن معاهدي جي روح مطابق پاڻيءَ جي ورڇ ڪڏهن به نہ ٿي آهي. هتي هڪ دلچسپ ڳالهه اها بہ آهي تہ پاڻيءَ جي مسئلي تي اختلاف صرف انگن اکرن بابت نہ آهن، بلڪه اعتماد بابت بہ آهن. جڏهن هڪ صوبي کي محسوس ٿئي تہ سندس حصي بابت شڪ پيدا ٿي رهيا آهن تہ پوءِ فني مسئلو بہ سياسي رنگ اختيار ڪري وٺندو آهي. انهيءَ ڪري پاڻي جو سوال رڳو هائيڊرولاجي يا انجنيئرنگ جو مسئلو نہ رهيو آهي، بلڪه وفاقي اعتماد ۽ قومي ٻڌيءَ سان پڻ جڙيل آهي.
ڪوٽڙي بئراج کان هيٺ پاڻي ڇو ضروري آهي؟
سنڌ جي ماحولياتي ماهرن جو چوڻ آهي تہ درياهه جو پاڻي صرف زراعت لاءِ نہ هوندو آهي. درياهه کي پاڻ بہ زنده رهڻ لاءِ پاڻي گهرجي. ڪوٽڙي بئراج کان هيٺ مناسب مقدار ۾ مٺو پاڻي نہ پهچڻ سبب سمنڊ اڳتي وڌي ٿو. زرعي زمينون لوڻياٺيون ٿين ٿيون. مٺي پاڻيءَ جي ڍنڍن ۽ ڍورن کي نقصان پهچي ٿو. مڇين ۽ ٻين آبي جاندارن جو نسل متاثر ٿئي ٿو، ۽ ساحلي آبادين جي معيشت ڪمزور ٿي وڃي ٿي. ماحولياتي ماهرن موجب، درياهه جي آخري حصي تائين مناسب وهڪرو پهچائڻ صرف سنڌ جو نہ پر سڄي پاڪستان جي ماحولياتي سلامتيءَ جو سوال آهي.
انڊس ڊيلٽا: خاموشيءَ سان مرندڙ هڪ دنيا
دنيا جي وڏن ڊيلٽائن مان هڪ، سنڌو ڊيلٽا، صدين تائين هڪ زرخيز ۽ حياتياتي لحاظ کان شاهوڪار علائقو رهيو آهي. هتي مڇي مارڻ هڪ اهم پيشو هو. مينگرووز (تمر) جا وسيع ٻيلا موجود هئا ۽ سامونڊي ۽ دريائي ماحول پاڻ ۾ هڪ متوازن رشتو رکندا هئا. پر جڏهن درياهه جو مٺو پاڻي گهٽجڻ لڳو تہ اهو توازن بہ متاثر ٿيڻ لڳو. اڄ ڪيترن ماهرن جو چوڻ آهي تہ سنڌو ڊيلٽا جي گهٽتائي صرف ماحولياتي مسئلو ناهي، بلڪه اهو هڪ سماجي ۽ معاشي بحران بہ آهي. هزارين خاندان پنهنجي روايتي روزگار کان محروم ٿي چڪا آهن، جڏهن تہ سمنڊ جو اڳتي وڌڻ ڪيترن ئي ڳوٺن کي متاثر ڪري رهيو آهي.
ڪالاباغ ڊيم: پاڻي يا سياست؟ پاڪستان جي تاريخ ۾ شايد ئي ڪو منصوبو ڪالاباغ ڊيم جيترو تڪراري رهيو هجي. ان جا حامي چون ٿا تہ: پاڻي ذخيرو ٿيندو، بجلي پيدا ٿيندي ۽ ٻوڏن تي ڪنٽرول ۾ مدد ملندي. جڏهن تہ مخالفن جا خدشا رهيا آهن تہ: پاڻيءَ جي ورڇ تي ناڪاري اثر پئجي سگهي ٿو. هيٺين وهڪري وارن علائقن کي نقصان پهچي سگهي ٿو ۽ صوبن وچ ۾ بي اعتمادي وڌي سگهي ٿي. حقيقت ۾ ڪالاباغ ڊيم هڪ انجنيئرنگ منصوبي کان وڌيڪ سياسي مسئلو بڻجي ويو. ان بابت اختلافن اهو واضح ڪيو تہ پاڪستان ۾ پاڻيءَ جو مسئلو فني کان وڌيڪ اعتماد ۽ وفاقي تعلقات جو مسئلو آهي.
رياستي پاليسيون ۽ قومي ترجيحون:
هتي هڪ بنيادي سوال پيدا ٿئي ٿو: جيڪڏهن پاڻي ۽ موسمياتي تبديلي پاڪستان جي مستقبل جا اهم ترين مسئلا آهن تہ پوءِ اهي قومي ترجيحن ۾ ايتري اهميت ڇو نٿا رکن؟ هن سوال جا ڪيترائي ممڪن جواب آهن:
پهريون، پاڪستان جي رياست تاريخي طور تي دفاعي ۽ جيوسياسي چئلينجن کي ترجيح ڏيندي رهي آهي. هندستان سان تڪرار، افغانستان جي صورتحال ۽ اندروني سلامتيءَ جا مسئلا ڊگهي عرصي تائين قومي پاليسين تي حاوي رهيا آهن.
ٻيو، پاڻي ۽ ماحوليات جا مسئلا آهستي آهستي ظاهر ٿيندا آهن. اهي ڪنهن جنگ يا معاشي بحران وانگر اوچتو سامهون نٿا اچن، تنهنڪري پاليسي ساز اڪثر انهن کي پوئين قطار ۾ رکن ٿا.
ٽيون، ماحولياتي منصوبن جا نتيجا ڏهاڪن بعد ظاهر ٿيندا آهن، جڏهن تہ سياسي نظام گهڻو ڪري مختصر مدي جي ڪاميابين کي ترجيح ڏيندو آهي. تنهن هوندي بہ هاڻي عالمي سطح تي هڪ نئون تصور اڀري رهيو آهي: “موسمياتي سلامتي”. هن تصور موجب پاڻي، خوراڪ، ماحوليات ۽ موسمياتي بهتري بہ قومي سلامتيءَ جو حصو آهن. پاڪستان کي بہ هاڻي سلامتيءَ جي هن وسيع تعريف ڏانهن وڌڻ جي ضرورت آهي.
2050ع جا ممڪن منظرناما:
جيڪڏهن موجوده رجحان جاري رهيا تہ 2050ع تائين سنڌ کي هيٺين چئلينجن کي منهن ڏيڻو پئجي سگهي ٿو:
۰ زرعي پيداوار ۾ چڱي خاصي گهٽتائي ٿي ويندي.
۰ پاڻي جي کوٽ ۽ گرميءَ جي شدت ڪيترن ئي فصلن جي پيداوار کي متاثر ڪري سگهي ٿي.
۰ خوراڪ جي قيمتن ۾ گهڻو واڌارو ٿي سگهي ٿو.
۰ گهٽ پيداوار جو سڌو اثر خوراڪ جي قيمتن تي پوندو.
۰ ڳوٺاڻن علائقن مان لڏپلاڻ ٿيندي. ان جو سبب اهو هوندو تہ زرعي آمدني گهٽجڻ سان لکين ماڻهو شهرن جو رخ ڪري سگهن ٿا. شهري دٻاءُ وڌندو. ڪراچي، حيدرآباد ۽ ٻين شهرن تي آبادي جو دٻاءُ وڌي سگهي ٿو.
۰ پاڻي تي تڪرار وڌندو، پاڻيءَ جي گهٽتائي سياسي ۽ بين الصوبائي اختلافن کي وڌيڪ تيز ڪري سگهي ٿي.
۰ ساحلي بحران: سمنڊ جي اڳتي وڌڻ ۽ زمين جي لوڻياٺ لاڙ جي ڪيترن ئي علائقن کي متاثر ڪري سگهي ٿي.
ڇا تباهي اڻٽر آهي؟
نه… سڀني عالمي رپورٽن جو اهم پيغام اهو ئي آهي تہ مستقبل اڳواٽ طئي ٿيل ناهي. جيڪڏهن پاڪستان پاڻيءَ جي جديد انتظام تي سيڙپڪاري ڪري زرعي تحقيق کي وڌائي، ڊرپ ۽ اسپرنڪلر آبپاشيءَ کي فروغ ڏئي، پاڻيءَ جي ورڇ بابت شفافيت پيدا ڪري، انڊس ڊيلٽا جي بحاليءَ تي ڌيان ڏئي ۽ موسمياتي تبديلي کي قومي سلامتيءَ جو حصو بڻائي تہ خطري کي وڏي حد تائين گهٽائي سگهجي ٿو.
سنڌ جو سوال، پاڪستان جو سوال:
سنڌ جي پاڻيءَ جو مسئلو صرف سنڌ جو مسئلو ناهي. اهو پاڪستان جي خوراڪ، معيشت، ماحوليات ۽ قومي ٻڌي ۽ مضبوطيءَ جو مسئلو آهي. شايد ايندڙ ڏهاڪن ۾ پاڪستان لاءِ سڀ کان اهم سوال اهو نہ هجي تہ ڪير حڪومت ۾ آهي يا ڪهڙي سياسي جماعت اقتدار ۾ آهي، بلڪه اهو هجي ته، “ڇا اسان پنهنجي درياهن، زمينن ۽ پاڻيءَ جي وسيلن کي ايندڙ نسلن لاءِ محفوظ رکي سگهنداسين؟”
تاريخ ٻڌائي ٿي تہ تهذيبون تڏهن زنده رهنديون آهن، جڏهن اهي پنهنجي قدرتي وسيلن ۾ توازن برقرار رکنديون آهن. سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب جو وارث هجڻ جي حيثيت ۾، شايد اسان جي سڀ کان وڏي ذميواري بہ اها ئي آهي تہ سنڌو درياهه کي صرف پاڻيءَ جو ذريعو نہ پر پنهنجي بقا جي بنياد طور ڏسون.