۱.پسمنظر: شعور جي غداري:
سنڌ، جيڪا پنهنجي عظيم تهذيب، علم ۽ وسيلن جي مالامال هجڻ سبب سڃاتي ويندي هئي، اڄ پنهنجي تاريخ جي بدترين انتظامي ۽ اخلاقي بحران مان گذري رهي آهي.ڪنهن بہ قوم جي بقا ان جي ادارن جي مضبوطيءَ ۾ هوندي آهي. سنڌ جي بدقسمتي اها رهي آهي تہ هتي ادارن کي تباهه ڪرڻ وارو ڪو “ڌاريو” نہ پر اهو پڙهيل لکيل طبقو آهي، جنهن کي انهن ادارن جي حفاظت ڪرڻي هئي. گذريل ۱۹ سالن ۾ سنڌ حڪومت کي ۱۸هين ترميم تحت ملندڙ وسيع مالي وسيلن باوجود اڄ بہ سنڌ جا شهر ۽ ڳوٺ ۱۸هين صديءَ جو ڏيک ڏين ٿا. ان جو بنيادي ڪارڻ اهو آهي تہ سنڌ جي آفيسر شاهي (بيوروڪريسي) ۽ پڙهيل لکيل ملازمن عوامي خدمت بدران “شخصي غلامي” ۽ “ذاتي مفاد” کي اوليت ڏني.
تعليم کاتو: هڪ کليل ڪيس اسٽڊي:
تعليم کاتو سنڌ جو سڀ کان وڏو کاتو آهي، جتي پڙهيل لکيل طبقي جي سڀ کان وڏي منافقت نظر اچي ٿي.
گوسڙو ملازمن جو الميو:
سنڌ ۾ تقريبن ۱ لک ۵۰ هزار کان وڌيڪ استاد آهن. هڪ غير سرڪاري رپورٽ مطابق انهن مان ۳۰ کان ۴۰ سيڪڙو استاد يا تہ اسڪولن ۾ نٿا وڃن يا وري ٻاهرين ملڪن ۾ مقيم آهن پر سندن پگهارون باقاعدي جاري ٿين ٿيون.
ٻٽي نوڪري:
ڪيترائي پڙهيل لکيل ماڻهو هڪ طرف سرڪاري استاد آهن تہ ٻئي طرف پنهنجا پرائيويٽ ڪاروبار يا نجي نوڪريون ڪري رهيا آهن. اها رڳو مالي ڪرپشن ناهي پر هڪ پوري نسل کي جهالت جي اوندهه ۾ اڇلائڻ جي برابر آهي.
بجيٽ جو زيان:
گذريل ۱۹ سالن ۾ تعليم جي بجيٽ ۾ ۵۰۰ سيڪڙو وڌارو ٿيو پر سنڌ جي سرڪاري اسڪولن جي حالت ۾ ڪا بہ بهتري نہ آئي. ان جو سبب اهو آهي تہ ترقياتي فنڊ اسڪولن جي عمارتن جي مرمت بدران آفيسرن ۽ ٺيڪيدارن جي کيسن ۾ وڃن ٿا.
۳.صحت جو کاتو: دوائن ۽ ڊيوٽي جي چوري:
صحت جو کاتو پڙهيل لکيل “ڊاڪٽرن” جي هٿ ۾ هوندو آهي پر اتي بہ اخلاقي ڏيوالپڻو عروج تي آهي.
ڪيس اسٽڊي (ويڪسين جي کوٽ):
سنڌ ۾ اڄ بہ هر سال سوين ٻار رڳو ان ڪري مري وڃن ٿا جو کين وقت تي ويڪسين نٿي ملي. جڏهن تہ بجيٽ ۾ ويڪسين لاءِ اربين رپيا رکيا وڃن ٿا، پوء بہ نانگ جي ڏنگيل ۽ ڇتي ڪتي جي چڪيل مريضن کي ويڪسين نٿي ملي ۽ اهي تڙپي تڙپي مري ٿا وڃن.
غير حاضري: اڪثر تعلقي ۽ ضلعي اسپتالن ۾ اسپيشلسٽ ڊاڪٽر رڳو پگهار کڻڻ وقت سرڪاري اسپتال جو رخ ڪن ٿا، باقي وقت هو پنهنجي نجي ڪلينڪس/سينٽرن تي گذارين ٿا. هي پڙهيل لکيل طبقو غريب مريضن جي حقن تي ڌاڙو هڻي ٿو.
ڪرپشن جو انگ:
دوائن جي خريداري ۽ طبي مشينري جي منتقلي ۾ ساليانو اربين رپين جي خردبرد جون رپورٽون سامهون اچن ٿيون
۴. بلدياتي ادارا ۽ روينيو –
ڪرپشن جي بنيادي پاڙ:
بلدياتي کاتي ۾ گوسڙو ملازمن جو انگ سڀ کان وڌيڪ آهي.
ڪراچي ۽ حيدرآباد جي صورتحال: ميونسپل ڪارپوريشنز ۾ اهڙا هزارين ملازم آهن جيڪي گذريل ۲۰ سالن کان ڪڏهن آفيس ناهن ويا. انهن ۾ پڙهيل لکيل ڪلارڪن کان وٺي انجنيئرن تائين سڀ شامل آهن.
روينيو (لُٽ مار جو مرڪز): زمينن جي رڪارڊ ۾ هٿ چراند ڪرڻ وارو “تپيدار” هجي يا “مختيارڪار”، اهي سڀ پڙهيل لکيل آهن. اهي ڄاڻن ٿا تہ قانون ڇا آهي، پر اهي پنهنجي علم کي رڳو “رشوت جا رستا” ڳولڻ لاءِ استعمال ڪن ٿا.
اي-گورننس جي ناڪامي: جيتوڻيڪ زميني رڪارڊ کي ڪمپيوٽرائيزڊ ڪرڻ لاءِ اربين رپيا خرچ ڪيا ويا پر عملي طور اڄ بہ “کاتي جو منشي” ئي بااختيار آهي.
قبضا گيري: سرڪاري زمينن جي ناجائز وڪري ۽ قبضا گيريءَ ۾ روينيو آفيسرن جو ڪردار اهم رهيو آهي، جنهن سنڌ جي جاگرافيائي بيهڪ کي نقصان پهچايو آهي
۵. پوليس ۽ زراعت- طاقت جو بدصورت چهرو:
پوليس ۾ سياسي وفاداري: پڙهيل لکيل اي ايس پيز ۽ ايس پيز، جيڪي سي ايس ايس (CSS) جهڙا امتحان پاس ڪري اچن ٿا، اهي جڏهن ڪنهن سياسي وڏيري جي اوطاق تي نوڪري ڪن ٿا تہ قانون جي بالادستي ختم ٿي وڃي ٿي. ڪچي جي ڌاڙيلن جو خاتمو نہ ٿيڻ جو وڏو سبب اها ئي “بدعنوان آفيسر شاهي” آهي.
زراعت ۾ پورهيت جو استحصال:
زرعي کاتي جا آفيسر جديد زراعت جو هنر هارين کي سيکارڻ بدران بااثر زميندارن کي نوازڻ ۾ مصروف آهن. سنڌ جي معيشت جو دارو مدار زراعت تي آهي پر گذريل ٻن ڏهاڪن ۾ زراعت کي منظم طريقي سان تباهه ڪيو ويو آهي.
پاڻي جي چوري:
شاخن جي پڇڙيءَ تائين پاڻي نہ پهچڻ جو اصل سبب “ٻاهريون” ناهي پر سنڌ جا بااثر وڏيرا ۽ آبپاشي کاتي جا انجنيئر آهن، جيڪي پنهنجا واهه ڀرڻ لاءِ ننڍن آبادگارن جو حق مارين ٿا.
نقلي ٻج ۽ ڀاڻ:
زرعي کاتي جا آفيسر مارڪيٽ ۾ نقلي ٻجن ۽ ڀاڻ جي وڪري کي روڪڻ ۾ ناڪام رهيا آهن، جنهن ڪري هاري قرضن جي ڄار ۾ ڦاسي ويو آهي.
۶. اوڻويھن سالن جي مالي بي ضابطگين جو خلاصو:جيڪڏهن اسان گذريل ۱۹ سالن جي آڊيٽر جنرل آف پاڪستان جي رپورٽن جو جائزو وٺون تہ اها ڳالهه حيران ڪندڙ آهي تہ سنڌ ۾ لڳ ڀڳ ۱۰۰۰ ارب رپين کان وڌيڪ جي مالي بي ضابطگين جا نشان ملن ٿا.
پينشن ۽ پگهارن ۾ ڪرپشن: هزارين فوتي ملازمن جي نالي تي پگهارون ڪڍيون ويون، جيڪو ڪم “پڙهيل لکيل اڪائونٽس آفيسرن” جي مدد کان سواءِ ممڪن نہ هو.
ترقياتي منصوبا: ۵۰ سيڪڙو کان وڌيڪ منصوبا رڳو ڪاغذن تي مڪمل ڏيکاريا ويا جڏهن تہ زمين تي ڪجهه بہ ناهي.
۷. پڙهيل لکيل طبقي جي “چاپلوسي ۽ خوشامد”
سنڌ ۾ اها ڳالھ عام طور تي چئي وڃي ٿي تہ پڙهيل لکيل طبقو خوشامد کي ترجيح ڏئي ٿو ۽ ادارن جي تباهي جو اصل ڪارڻ اهو آهي. جڏهن هڪ آفيسر کي خبر آهي تہ کيس ترقي “ڪارڪردگي” تي نہ پر “صاحب جي خوشامد” تي ملندي تہ پوء هو ڪم ڪرڻ ڇڏي ڏيندو آهي. ان سان اداري ۾ ميرٽ جو جنازو نڪري وڃي ٿو.
۸. هاڻي ڇا ڪجي؟
سنڌ جي تباهي جي ذميواري قبول ڪرڻ کانسواءِ ان جي اصلاح ممڪن ناهي. اسان کي اهو مڃڻو پوندو تہ وفاق جو ظلم بہ حقيقت آهي پر اسان جي پنهنجي نااهلي ان کان وڏي حقيقت آهي. جيڪڏهن سنڌ جو پڙهيل لکيل استاد، ڊاڪٽر، انجنيئر ۽ آفيسر رڳو پنهنجي “پگهار حلال” ڪرڻ شروع ڪري، تہ سنڌ جا ۵۰ سيڪڙو مسئلا هڪ سال ۾ حل ٿي سگهن ٿا. گوسڙو ملازمن جو سماجي بائيڪاٽ ڪرڻ ضروري آهي، جيڪي ماڻهو قوم جي ٻارن جو مستقبل تباه ڪري رهيا آهن، اهي عزت جا حقدار ناهن.
سنڌ جي بقا هاڻي رڳو سياسي نعرن ۾ ناهي پر “انتظامي ايمانداري” ۾ آهي. جيڪڏهن پڙهيل لکيل طبقو پنهنجي روش نہ بدلائيندو تہ تاريخ کين ڪڏهن بہ معاف نہ ڪندي.