سنڌ ۾ پاڪستان پيپلز پارٽي جي حڪومت پاڻ کي جمھوريت جو سڀ کان وڏو علمبردار سڏائيندي نٿي ٿڪجي، پر زميني حقيقتون ان دعويٰ جي بنھ ابتڙ آهن. اها پارٽي جيڪا ڪڏهن عوامي حقن، اظهار جي آزادي ۽ سياسي برداشت جي ڳالهه ڪندي هئي، اڄ ساڳين قدرن جي کليل لتاڙ ڪندي نظر اچي ٿي. سوال اهو آهي ته ڇا اها ساڳي پ پ آهي، يا صرف نالي جي جمھوريت جي دعويدار رهجي وئي آهي؟
پ پ جي قيادت هڪ طرف دعويٰ ڪري ٿي ته سنڌ حڪومت بااختيار آهي، وفاق جي دٻاءَ کي قبول نٿي ڪري، ۽ صوبي جي حقن لاءِ وڙهي رهي آهي. پر جڏهن عملي صورتحال ڏسجي ٿي ته اهو خالي نعرو لڳي ٿو. جيڪڏهن حڪومت واقعي بااختيار آهي ته پوءِ سياسي مخالفن خلاف اهڙي جارحانه ڪارروائي ڇو؟ ڇا بااختياري جو مطلب اهو آهي ته اختلاف ڪندڙ هر آواز کي دٻايو وڃي؟
علي وزير جي معاملي کي ڏسو. عدالت کيس آزاد ڪري ٿي، پر حڪومت کي اهو قبول ناهي. وري نوان ڪيس، وري گرفتاري. اهو عمل نه صرف عدالتن جي توهين آهي، پر قانون جي حڪمراني تي به هڪ چٽو حملو آهي. جيڪڏهن عدالتن جا فيصلا حڪمرانن جي مرضي سان مشروط آهن ته پوءِ انصاف جو تصور ئي ختم ٿي وڃي ٿو. ڇا سنڌ ۾ هاڻي قانون نه، پر حڪمرانن جي خواهش هلندي؟
ڪراچي پريس ڪلب، جيڪو هميشه اظهار جي آزادي جو مرڪز رهيو آهي، اتي جيڪو ڪجهه ٿي رهيو آهي اهو انتهائي شرمناڪ آهي. آصف بالادي، جيڪو صرف هڪ پريس ڪانفرنس ذريعي پنهنجي سياسي فيصلي جو اعلان ڪرڻ وڃي رهيو هو، ان کي گرفتار ڪيو وڃي ٿو. ساڻس گڏ پنھل ساريو ۽ نياز ڪالاڻي کي به کنيو وڃي ٿو. ڇا هاڻي سنڌ ۾ پريس ڪانفرنس ڪرڻ به جرم بڻجي ويو آهي؟ ڇا اهو ئي آهي پ پ جي جمھوريت جو چهرو؟
حڪمرانن کي آخر ڪهڙو خوف آهي؟ جيڪڏهن توهان وٽ عوامي حمايت آهي، جيڪڏهن توهان پاڻ کي مضبوط سمجهو ٿا، ته پوءِ ڪجهه ماڻهن جي پريس ڪانفرنس يا سياسي سرگرمي توهان لاءِ خطرو ڪيئن ٿي سگهي ٿي؟ حقيقت اها آهي ته خوف واضح نظر اچي رهيو آهي—۽ اهو خوف آهي عوام جي بيداري جو، نئين سياسي صف بندي جو، ۽ انهن سوالن جو جيڪي هاڻي دٻجڻ وارا ناهن.
سنڌ ۾ پ پ مخالف سياسي قوتون اڀري رهيون آهن. پير پاڳارو، راشد سومرو ۽ مرتضيٰ جتوئي جهڙا اڳواڻ متحرڪ آهن، ۽ عوام ۾ پنهنجو اثر وڌائڻ جي ڪوشش ڪري رهيا آهن. اهو هڪ فطري سياسي عمل آهي، پر پ پ ان کي خطري طور وٺي رهي آهي. جمهوريت ۾ مقابلو دليلن سان ٿيندو آهي، گرفتاريون ڪري نه. جيڪڏهن حڪمران جماعت کي پنهنجي ڪارڪردگي تي يقين آهي ته پوءِ ميدان ۾ اچي مقابلو ڪري، نه ڪي پوليس ۽ ڪيسن جي آڙ ۾ سياست کي يرغمال بڻائي.
پريس ڪلب ڪراچي ٻاهران قومپرست نياڻين جون گرفتاريون ته انتهائي افسوسناڪ ۽ قابل مذمت آهن. نوجوان ڇوڪريون جيڪي پنهنجو سياسي آواز اٿارين ٿيون، انهن کي زبردستي کنيو وڃي ٿو. اهو عمل نه صرف غيرجمھوري آهي، پر اخلاقي طور به انتهائي نيچ آهي. ڇا حڪمرانن کي هاڻي عورتن جي آواز کان به ڊپ آهي؟ سنڌ ۾ سياسي ڪارڪنن جون گرفتاريون هڪ روزمره جو معمول بڻجي چڪيون آهن. جيڪو به حڪومت تي تنقيد ڪري ٿو، ان لاءِ جيل جا در کليل آهن. اهو رويو ڪنهن به صورت ۾ جمھوريت سان ميل نٿو کائي. اها کليل غير جمھوري ھلت آهي، جنهن کي جمھوريت جو نقاب پارايو ويو آهي.
حقيقت اها آهي ته پ پ جي حڪمراني هاڻي سوالن جي گهيري ۾ آهي. نعرا، تقريرون ۽ دعوائون هاڻي ڪم نٿيون ڪن. عوام هاڻي ڏسي رهيو آهي ته ڪير ڇا ڪري رهيو آهي. جيڪڏهن حڪمران پنهنجي ئي عملن سان اختلاف کي جرم بڻائيندا، ته پوءِ اها جمھوريت نه، پر خوف جي سياست هوندي.
ضرورت ان ڳالهه جي آهي ته پ پ پنهنجي روش تبديل ڪري. عدالتن جو احترام، سياسي مخالفن کي برداشت ڪرڻ، ۽ اظهار جي آزادي جي ضمانت—اهي سڀ جمھوريت جا بنيادي اصول آهن. جيڪڏهن انهن کي نظرانداز ڪيو ويندو، ته پوءِ نتيجا جمھوريت جي حق ۾ نہ نڪرندا. سنڌ جي عوام کي به هاڻي فيصلو ڪرڻو پوندو. ڇا هو اهڙي جمھوريت کي قبول ڪندا، جتي سوال ڪرڻ جرم هجي؟ يا هو هڪ اهڙي نظام جي حمايت ڪندا، جتي هر آواز اڻ ٻڌو ڪيو وڃي؟ اهو فيصلو ئي سنڌ جي مستقبل جو رخ طئي ڪندو. جمھوريت نعري سان نه، پر عمل سان زندهه رهندي آهي. ۽ جيڪڏهن عمل ئي ان جي ابتڙ هجي، ته پوءِ اهڙي جمھوريت کي عوام ڪڏهن به قبول نه ڪندو.