خبرن موجب، رانوتي جي ڪچي ۾ آپريشن ڪري پنجاھ لک انعام يافتہ ڌاڙيل شاھو ڪوش سميت 6 ڌاڙيل ماريا ويا آھن. اھا ڪارروائي پوليس ۽ رينجرز پاراڻ ڪئي وئي آھي. سنڌ جي صورتحال جو جائزو وٺجي تہ ھن وقت بہ درجنين ماڻھو ڌاڙيلن وٽ قيد آھن. برادري تڪرارن ۾ ماڻھو ھڪ ٻئي جو رت وھائيندا رھن ٿا. بندوق ۽ گوليءَ جي ٻولي اڄڪلھ سنڌ ۾ عام ٻولي آھي. سنڌ اندر امن جي پاريھر جا پر پٽيا ويا آھن. اڄ جي سنڌ جو منظر هڪ ڏکوئيندڙ تصوير پيش ڪري ٿو. لاقانونيت، ڏک ۽ مايوسيءَ جي تصوير. جيڪو صوبو ڪڏهن صوفين، رواداري ۽ تهذيب جي ڌرتي سڏبو هو، اڄ اهو ئي صوبو ابتري، خونريزي ۽ “بندوق جي حڪمرانيءَ” جو ميدان بڻجي ويو آهي. رياست جي عملداري تقريباً غائب ٿي چڪي آهي، ۽ قبيلائي تڪرار، رت جا بدلا ۽ طاقت جو جبر روزمره جي زندگيءَ جو حصو بڻجي ويا آهن. حڪومت، جيڪڏهن واقعي ڪا موجود آهي، تہ رڳو نالي ۾ آهي. سنڌ ۾ جيڪو ڪجھ ٿي رهيو آهي، اهو رڳو انتظامي ناڪامي نه آهي، اهو حڪمراني، اخلاق ۽ انصاف جي مڪمل تباھي آھي. ھونئن تہ سڄي سنڌ جي ساڳي حالت آھي پر خاص طور تي شڪارپور، ڪشمور، گھوٽڪي ۽ ڪنڌڪوٽ جهڙن ضلعن ۾، اصل طاقت حڪومت وٽ نہ پر اتي جي سردارن وٽ آهي. اهي وڏيرا، جيڪي سياسي طور بہ اثرائتا آهن، پاڻ کي رياست کان مٿانهون سمجهن ٿا. انهن جا ذاتي لشڪر، نجي جيل، ۽ قانون کان ٻاهر تڪرار حل ڪرڻ جا طريقا ٻڌائين ٿا تہ زوال ڪيترو وڌي چڪو آهي. اهي ئي سردار، جن جي چوڻ تي تڪرار ڀڙڪايا وڃن ٿا، خونريزيءَ جو سلسلو جاري رکندا آهن. ماڻهو انصاف لاءِ نہ پر انا، غرور ۽ طاقت لاءِ مرن ٿا.
سنڌ ۾ حڪمرانيءَ جا نشان ڳولڻ ڏکيا ٿي ويا آهن. انتظامي مشينري جو ڪم رڳو سياسي اشرافيہ جي مفادن جي حفاظت تائين محدود ٿي ويو آهي. بدعنواني ايتري گهري ٿي چڪي آهي جو بنيادي سهولتون م، پاڻي، صحت، تعليم، عام ماڻهو لاءِ خواب بڻجي ويون آهن. انفرااسٽرڪچر تباھ، روڊ ٽٽل، اسپتالون دوا کان خالي، ۽ اسڪول استاد. کان محروم آهن. ڏهاڪن کان ساڳيا سياسي خاندان، جمهوريت جي نالي تي، سنڌ تي حڪمراني ڪندا رهيا آهن، پر سندن طرزِ حڪمراني اصل ۾ جاگيرداري ۽ آمرانہ آهي. انهن سنڌ کي پنهنجي ذاتي ملڪيت سمجهيو، نہ تہ عوامي ذميواري. الميو اهو آهي ته سنڌ جا ماڻهو، جيڪي پنهنجي ثقافتي دولت لاءِ مشهور آهن، منظم طريقي سان بي وس ڪيا ويا آهن. انهن کان آواز، وقار ۽ تحفظ کسيو ويو آهي. شهرن ۾ ڏوھ ۽ سياسي تشدد وڌي ويا آهن. ٻهراڙين ۾ ماڻهو ڌاڙيلن ۽ قبيلائي سردارن جي رحم تي جيئندا آهن. عورتون ٻٽي جبر جو شڪار آهن، هڪ پاسي سماجي رسمن جي غلامي، ٻئي پاسي رياست جي بي حسي. صحافي جيڪي حق جي ڳالھ ڪن ٿا، ڌمڪايا يا چپ ڪرايا وڃن ٿا.
هي رڳو امن ۽ سلامتيءَ جو بحران نه آهي، پر اخلاقي تباهي بہ آهي. جڏهن ڏوھ عام ٿي وڃي، جڏهن ظلم روزمره بڻجي وڃي، ۽ جڏهن خوف زندگيءَ جو حصو بڻجي وڃي، تڏهن سماج اندر کان سڙي وڃڻ شروع ڪري ٿو. سنڌ اڄ ان ئي ڪناري تي بيٺي آهي. دراصل انھن مسئلن جو ڪوبه جادوي حل ناهي، پر رستو ضرور آهي. جيڪڏهن سياسي ارادو ۽ اخلاقي همت هجي. پهرين، قانون جي حڪمراني کي لفظن ۾ نه پر عمل ۾ بحال ڪرڻو پوندو. پوليس کي سياسي اثر کان آزاد، جديد ۽ خودمختيار بڻائڻو پوندو. ڏوهاري نيٽ ورڪ کي ختم ڪرڻو پوندو. ڏيکاءُ لاءِ “ڪريڪ ڊائون” نہ پر ڪو وڏو آپريشن ڪرڻو پوندو، جنھن ۾ ڏوھاري پڪڙ ۾ اچن. ٻيو، هن ابتريءَ کي پاليندڙ جاگيرداري ڍانچي کي زميني سڌارن ۽ حقيقي مقامي حڪمرانيءَ ذريعي ختم ڪرڻ ضروري آهي. طاقت ماڻهن تائين پهچڻ گهرجي، ڪجھ خاندانن جي هٿ ۾ نہ رهي. تعليم ۽ آگاهيءَ سان اهو صدين پراڻو غلاميءَ جو نظام ٽوڙڻ ممڪن آهي. ٽيون، شفافيت ۽ جوابدهي لازمي آهن. حڪمراني کي سفارش کان ڪارڪردگيءَ ڏانهن منتقل ڪرڻو پوندو. سول سوسائٽي، ميڊيا ۽ عدليه کي پنهنجو اصل ڪردار ادا ڪرڻو پوندو.
سنڌ ۾ وڌنڌڙ لاقانونيت رڳو هڪ صوبي جو مسئلو نه آهي، اهو قومي الميو آهي. جڏهن هڪ صوبي جو رت وهي ٿو، ته سڄو وفاق ڪمزور ٿئي ٿو. جيڪڏهن ملڪ کي اڳتي وڌڻو آهي، ته سنڌ کي جاگيرداري، بدعنواني ۽ تشدد جي گرفت مان آزاد ڪرڻو پوندو. سستيءَ جو وقت ختم ٿي چڪو آهي. رياست کي پنهنجو اختيار ٻيهر قائم ڪرڻو پوندو.