سنڌ هن وقت هڪ اهڙي سياسي ۽ سماجي دور مان گذري رهي آهي، جتي اقتدار جي ڊگهي حڪمراني، مخالف ڌرين جي گڏجڻ جون ڪوششون، مرڪزي سياست ۾ بدلجندڙ توازن، ۽ زميني حقيقتون هڪ ٻئي سان واضح ٽڪراءُ ۾ نظر اچن ٿيون. هي صورتحال صرف سياسي مقابلي تائين محدود ناهي، پر ان جا سڌا اثر عام ماڻهو جي زندگي، تحفظ، انصاف، روزگار، تعليم ۽ بنيادي سهولتن تي پئجي رهيا آهن. سنڌ جي سياست هاڻي هڪ اهڙي موڙ تي اچي بيٺي آهي، جتي هر فيصلي جو جائزو عوامي زندگي جي معيار سان ورتو پيو وڃي. سنڌ ۾ ڊگهي عرصي کان پاڪستان پيپلز پارٽي حڪمراني ڪندي اچي رهي آهي. هن جماعت جو بنيادي سياسي سهارو ڳوٺاڻن علائقن ۾ مضبوط روايتي ووٽ بئنڪ، برادري نظام ۽ تاريخي سياسي وابستگيون آهن. هي ڍانچو ان کي مسلسل اقتدار ۾ رکندو آيو آهي، پر وقت سان گڏ سياسي شعور ۽ عوامي اميدون تبديل ٿي چڪيون آهن. هاڻي ماڻهو رڳو سياسي نعرا يا روايتي وفاداريون نه، پر عملي نتيجا، شفاف حڪمراني ۽ بهتر زندگي جا معيار گهري رهيا آهن.
ٻئي پاسي شهري علائقن ۾ صورتحال وڌيڪ پيچيده ۽ دٻاءُ واري آهي. ڪراچي، حيدرآباد، سکر ۽ ٻين وڏن شهرن ۾ پاڻي جي کوٽ، صفائي جي ناقص صورتحال، گندگي جا ڍير، ٽٽل انفراسٽرڪچر، ٽرانسپورٽ جي بحران ۽ روزگار جي گهٽتائي ماڻهن جي روزمره زندگي کي متاثر ڪري رهي آهي. سرڪاري دعوائن ۽ زميني حقيقتن ۾ فرق وڌي رهيو آهي، جنهن سبب عوامي بيچيني ۾ مسلسل اضافو ٿي رهيو آهي. شهري آبادي ۾ اهو احساس وڌي رهيو آهي ته بنيادي سهولتون به هاڻي هڪ وڏو چئلينج بڻجي چڪيون آهن.
تازن عالمي حالتن، خاص طور ايران ۽ آمريڪا وچ ۾ ٿيندڙ ڳالهين، پاڪستان جي سفارتي ڪردار کي ٻيهر عالمي ڌيان هيٺ آندو. انهن ڳالهين دوران ملڪ جي مرڪزي ڪردار تي بحث ٿيو، ۽ سنڌ جي سياسي حلقن ۾ اهو تاثر به پيدا ٿيو ته پاڪستان پيپلز پارٽي جي مرڪزي سطح تي موجودگي ايتري نمايان نظر نه آئي. ڪجهه مبصرن ان کي مرڪزي سياسي حيثيت جي ڪمزوري سان به ڳنڍيو، جنهن سان سياسي بحث وڌيڪ تيز ٿي ويو. پر سنڌ جي اصل تصوير عالمي سياست کان گهڻو وڌيڪ ڳنڀير آهي، جتي بنيادي مسئلا روزانو ماڻهن جي زندگي کي متاثر ڪري رهيا آهن.
سنڌ ۾ امن امان جي صورتحال هن وقت سڀ کان وڏو بحران بڻجي چڪي آهي. ڪشمور، ڪنڌڪوٽ، گھوٽڪي، شڪارپور، لاڙڪاڻو ۽ ٻين ڪيترن ئي ضلعن ۾ اغوا براءِ تاوان، ڀُتا خوري، هٿياربند ٽولا، قبائلي جهيڙا ۽ زميني تڪرار عام ٿي چڪا آهن. ڪيترن ئي علائقن ۾ ماڻهو پاڻ کي غير محفوظ محسوس ڪن ٿا، ۽ روزمره زندگي هڪ مستقل خوف سان جڙيل آهي. واپار، سفر ۽ روزگار سڀ ڪجهه غير يقيني صورتحال سان متاثر ٿي رهيا آهن. جڏهن رياست پنهنجي شهرين کي تحفظ ڏيڻ ۾ ڪمزور نظر اچي، ته پوءِ حڪمراني تي سوال لازمي بڻجي وڃن ٿا. ان سان گڏ هڪ ٻيو انتهائي حساس ۽ دردناڪ مسئلو ڪاروڪاري جي نالي تي قتل آهي. تازن وقتن ۾ ڪيترائي اهڙا واقعا سامهون آيا آهن جتي عورتن کي شڪ، ذاتي دشمني يا سماجي دٻاءُ جي بنياد تي قتل ڪيو ويو. خيرپور جي هڪ واقعي ۾ هڪ نوجوان عورت کي جرڳي جي فيصلي تحت قتل ڪيو ويو، جنهن جي وڊيو منظرعام تي اچڻ سان سڄي سماج ۾ سخت ردعمل پيدا ٿيو. اهڙا واقعا صرف فردن جا قتل نه آهن، پر سماج جي سوچ، روايتن جي غلط استعمال ۽ قانوني نظام جي ڪمزوري جو عڪس آهن.
حڪمراني تي بدعنواني، اقربا پروري ۽ پسند ناپسند جا الزام به مسلسل سامهون اچي رهيا آهن. سرڪاري نوڪرين ۾ ميرٽ جي کوٽ، ترقياتي منصوبن ۾ غير شفافيت، ۽ وسيلن جي غير منصفاڻي ورڇ عام ماڻهو ۾ بي اعتمادي پيدا ڪري رهي آهي. جڏهن نظام سڀني لاءِ برابر نه هجي، ته پوءِ سماج ۾ مايوسي ۽ بيچيني وڌڻ فطري ڳالهه آهي.
تعليم ۽ صحت جا شعبا پڻ شديد بحران جو شڪار آهن. ڪيترن ئي اسڪولن ۾ استاد موجود ناهن، عمارتون زبون حال آهن، ۽ شاگرد بنيادي سهولتن کان محروم آهن. نتيجي طور سرڪاري تعليم جو معيار گهٽجي رهيو آهي ۽ غريب طبقو وڌيڪ متاثر ٿي رهيو آهي. ساڳئي وقت اسپتالن ۾ دوائن جي کوٽ، ڊاڪٽرن جي گهٽتائي ۽ بنيادي علاج جي اڻهوند ماڻهن لاءِ وڏو مسئلو بڻيل آهي.
سنڌ جي زرعي معيشت، جيڪا صوبي جي ڪرنگھي جي هڏي آهي، پڻ ڪيترن ئي بحرانن جو شڪار آهي. پاڻي جي کوٽ، آبپاشي نظام جي خراب حالت، مهانگائي، وڌندڙ خرچ ۽ گهٽ پيداوار هارين لاءِ سخت ڏکيائيون پيدا ڪري رهيا آهن. زرعي پاليسين ۽ زميني حقيقتن ۾ فرق سبب هاري طبقو مسلسل دٻاءُ هيٺ آهي.
شهري بحران پڻ تيزي سان وڌي رهيو آهي. ڪراچي جهڙي وڏي شهر ۾ پاڻي جي کوٽ، گندگي، نيڪال جو ناقص نظام، ٽٽل روڊ، ٽرانسپورٽ جي غير معياري سهولتون ۽ غير منظم واڌاري شهري زندگي کي متاثر ڪري رهيون آهن. هي سڀ مسئلا انتظامي ناڪامي کان وڌيڪ هڪ وسيع حڪمراني جي چئلينج طور سامهون اچي رهيا آهن.
اهڙي پسمنظر ۾ مخالف ڌريون به گڏجڻ جون ڪوششون ڪري رهيون آهن. پاڪستان تحريڪِ انصاف، ايم ڪيو ايم پاڪستان، جمعيت علماءِ اسلام ف ۽ گرانڊ ڊيموڪريٽڪ اتحاد اسلام آباد ۾ گڏ نظر اچن ٿا، جتي اهي مرڪزي حڪومت خلاف گڏيل سياسي حڪمت عملي تي بحث ڪن ٿيون. اسلام آباد ۾ انهن جو گڏجڻ گهڻو ڪري وقتي ۽ سياسي ضرورتن تي ٻڌل هوندو آهي، جتي قومي سطح تي موقف ٺاهيو ويندو آهي. پر سنڌ جي اندر صورتحال مختلف آهي. هتي اهي اتحاد مستقل ۽ منظم شڪل اختيار نه ڪري سگهيا آهن. ان جا بنيادي سبب قيادت جا اختلاف، مقامي سياسي مفاد، ووٽ بئنڪ جي ورهاست، تنظيمي ڪمزوري ۽ گڏيل اعتماد جي کوٽ آهن. نتيجي طور سنڌ ۾ مخالف ڌريون هڪ مضبوط ۽ مستقل متبادل سياسي قوت بڻجڻ ۾ اڃا تائين ناڪام نظر اچن ٿيون.
اصل مسئلو اهو آهي ته جڏهن اسلام آباد ۾ سياسي اتحاد نظر اچي ٿو، ته اهو زمين تي عوامي سطح تي اثرائتو شڪل اختيار نٿو ڪري. نتيجي ۾ پاڪستان پيپلز پارٽي کي سياسي برتري حاصل رهي ٿي، جڏهن ته مخالف سياست ورهايل رهجي وڃي ٿي.
هاڻي سنڌ جي سياست هڪ اهم ۽ بنيادي سوال سامهون رکي ٿي، ڇا پاڪستان پيپلز پارٽي جي حڪمراني جو مقصد صرف اقتدار جو تسلسل آهي يا عوام جي خدمت؟
سنڌ کي هن وقت نعري بازي، بيانن ۽ علامتي اتحاد جي نه، پر عملي تبديلي جي ضرورت آهي. امن امان جي بحالي لاءِ سخت ۽ مؤثر قانوني عملداري ضروري آهي. ڪاروڪاري جهڙن ڏوهن خلاف سخت ۽ فوري قدم کڻڻا پوندا. پوليس ۽ انتظاميا کي سياسي اثر کان آزاد ڪري فعال بڻائڻو پوندو. بدعنواني، اقربا پروري ۽ پسند ناپسند جي نظام کي ختم ڪري ميرٽ کي بحال ڪرڻ وقت جي اهم ضرورت آهي.
ساڳئي وقت تعليم، صحت، زرعي معيشت ۽ شهري انفراسٽرڪچر ۾ بنيادي سڌارا آڻڻ کان سواءِ ڪا به حڪمراني ڪامياب نٿي ٿي سگهي. نوجوانن لاءِ روزگار جا موقعا، عورتن لاءِ تحفظ ۽ شهرين لاءِ بنيادي سهولتون فراهم ڪرڻ رياست جي ذميواري آهي.
سنڌ جي سياست جو اصل امتحان اقتدار نه، پر عوام جي زندگي آهي. جيڪڏهن هڪ ماءُ پنهنجي ٻار جي حفاظت لاءِ پريشان آهي، جيڪڏهن هڪ نوجوان بيروزگار آهي، جيڪڏهن هڪ عورت غير محفوظ آهي، ته پوءِ ڪنهن به سياسي دعويٰ جي ڪا به معنيٰ باقي نٿي رهي. سنڌ جو مستقبل ان ڳالهه تي دارومدار رکي ٿو ته سياست اقتدار جي دائري مان نڪري عوامي خدمت ۾ تبديل ٿئي يا نه. جيڪڏهن تبديلي آئي ته اميد جا در کولبا، نه ته بحران وڌيڪ گهرو ٿيندو ۽ عوام ساڳيا سوال بار بار ورجائيندو رهندو: پاڪستان پيپلز پارٽي ته حڪمران رهي، پر اسان جي زندگي ڇو نٿي بدلجي؟