شهيد ذوالفقار علي ڀٽي جي ورسي رڳو هڪ رسمي يادگيري نه، پر هڪ اهڙو فڪري لمحو آهي، جيڪو اسان کي پنهنجي ماضي، حال ۽ مستقبل تي ٻيهر سوچڻ لاءِ مجبور ڪري ٿو. شھيد ذوالفقار علي ڀٽي جي شخصيت ۽ سياست کي صرف پاڪستان جي حدن تائين محدود ڪرڻ ناانصافي ٿيندي، ڇو ته سندس فڪر عالمي نوعيت جو هو. اڄ جڏهن دنيا خاص طور وچ اوڀر هڪ ڀيرو ٻيهر طاقت جي سياست، وسيلن جي ڇڪتاڻ ۽ نظرياتي ٽڪراءَ جو مرڪز بڻيل آهي، تڏهن شھيد ڀٽي جي سوچ هڪ اهم رهنمائي فراهم ڪري ٿي. ڀٽي صاحب جو سڀ کان وڏو ڪارنامو صرف سياسي قيادت نه، پر سياسي شعور جي بيداري هو. هن عوام کي اهو احساس ڏياريو ته رياست رڳو حڪمرانن جي ملڪيت نه، پر هر شهري جي آهي. “اٽو، لٽو ۽ اجھو” جو نعرو دراصل هڪ سماجي معاهدي (Social Contract) جي عڪاسي ڪري ٿو، جنهن ۾ رياست ۽ عوام جي وچ ۾ ذميوارين ۽ حقن جو توازن موجود آهي. اڄ جڏهن دنيا ۾ معاشي اڻ برابري وڌي رهي آهي ۽ وچ اوڀر جا ڪيترائي ملڪ به طبقاتي فرق جو شڪار آهن، تڏهن شھيد ڀٽي جو هي تصور انتهائي لاڳاپيل ٿي وڃي ٿو.
وچ اوڀر جي موجوده حالتن تي نظر وجهنداسين ته اتي ڪيترائي بحران هڪ ٻئي سان ڳنڍيل نظر اچن ٿا. توانائي جي سياست، مذهبي فرقيواريت، عالمي طاقتن جي مداخلت، ۽ اندروني سياسي عدم استحڪام. ڀٽي صاحب جي سوچ ان حوالي سان هڪ متوازن ۽ خودمختيار پرڏيهي پاليسي جي اهميت تي زور ڏئي ٿي. هن اهو سمجهيو هو ته غريب ۽ اسرندڙ ملڪن لاءِ وڏين طاقتن جي وچ ۾ توازن رکڻ ئي بقا جو رستو آهي. اڄ جڏهن ڪيترائي وچ اوڀر جا ملڪ عالمي بلاڪن جي اثر هيٺ پنهنجي خودمختياري وڃائي رهيا آهن، شھيد ڀٽي جو هي اصول وڌيڪ اهميت اختيار ڪري ٿو. ڀٽي صاحب جي پرڏيهي پاليسي جو هڪ اهم پاسو “اسلامي اتحاد” جو تصور هو، پر اهو اتحاد رڳو مذهبي بنيادن تي نه، پر اقتصادي، سياسي ۽ دفاعي تعاون تي ٻڌل هو. 1974ع جي اسلامي سربراهي ڪانفرنس ان سوچ جو عملي اظهار هو. اڄ جڏهن اسلامي دنيا اندروني اختلافن جو شڪار آهي، اهو سوال وڌيڪ اهم ٿي وڃي ٿو ته ڇا ڀٽي صاحب جو اهو خواب ٻيهر جياري سگهجي ٿو؟ جيڪڏهن اسلامي ملڪ گڏجي هڪ گڏيل اقتصادي ۽ سفارتي حڪمت عملي اختيار ڪن، ته نه رڳو وچ اوڀر جا مسئلا گهٽجي سگهن ٿا، پر عالمي سطح تي به هڪ نئون توازن پيدا ٿي سگهي ٿو. ڀٽي صاحب جي سوچ ۾ “خود انحصاري” (Self-reliance) جو عنصر به نمايان هو. هن پاڪستان جي ايٽمي پروگرام جو بنياد رکيو، جيڪو صرف دفاعي ضرورت نه، پر قومي خودمختياري جو اظهار هو. ساڳئي طرح، وچ اوڀر جا ملڪ جيڪڏهن پنهنجن وسيلن خاص طور تيل ۽ گئس تي مڪمل ڪنٽرول حاصل ڪري انهن کي عوامي ڀلائي لاءِ استعمال ڪن، ته اهي عالمي دٻاءَ کان آزاد ٿي سگهن ٿا. ڀٽي صاحب جو اهو نظريو ته “طاقت بغير امن ممڪن ناهي” اڄ به بين الاقوامي سياست ۾ سچو ثابت ٿي رهيو آهي. هڪ ٻيو اهم پهلو ڀٽي صاحب جي سياسي حڪمت عملي “مذاڪرات ۽ مزاحمت” جو توازن هو. هن نه ته مڪمل طور تي تصادم جي سياست اختيار ڪئي ۽ نه ئي مڪمل طور تي سمجھوتي جي. هن حالتن مطابق لچڪدار حڪمت عملي اختيار ڪئي. وچ اوڀر ۾ به جيڪڏهن ملڪن وچ ۾ ڳالهين، سفارتڪاري ۽ علائقائي فورمن کي مضبوط ڪيو وڃي، ته ڪيترائي تڪرار پرامن طريقي سان حل ٿي سگهن ٿا. ڀٽي صاحب جي فڪر ۾ “ٽئين دنيا” جي ملڪن جي اتحاد جو تصور پڻ شامل هو. هن عالمي سطح تي هڪ وڌيڪ منصفاڻي اقتصادي نظام لاءِ آواز اٿاريو. اڄ جڏهن عالمي نظام ٻيهر تبديل ٿي رهيو آهي. چين جي اڀار، آمريڪا جي پاليسين ۾ تبديلي، ۽ نون اقتصادي بلاڪن جي قيام سان. تڏهن ڀٽي صاحب جي اها سوچ نئين معنيٰ اختيار ڪري ٿي. وچ اوڀر جا ملڪ جيڪڏهن پاڻ ۾ ۽ ٻين ترقي پذير ملڪن سان گڏجي نوان اتحاد ٺاهين، ته اهي عالمي سياست ۾ وڌيڪ اثرائتا ٿي سگهن ٿا. شھيد ڀٽي جي قيادت جو هڪ اهم اخلاقي پهلو به هو: عوام سان سچائي ۽ سڌو رابطو. هن عوام کي نه صرف سياسي عمل ۾ شامل ڪيو، پر انهن سان هڪ جذباتي ۽ فڪري رشتو قائم ڪيو. اڄ جي قيادت لاءِ اهو هڪ وڏو سبق آهي، خاص طور انهن ملڪن ۾ جتي عوام ۽ حڪمرانن جي وچ ۾ فاصلو وڌي رهيو آهي. وچ اوڀر جي ڪيترن ملڪن ۾ سياسي عدم استحڪام جو هڪ وڏو سبب به اهو ئي آهي ته عوام پاڻ کي فيصلن کان پري محسوس ڪري ٿو. تنقيدي طور ڏسجي ته ڀٽي صاحب جي دور ۾ ڪجهه اهڙا فيصلا به ٿيا، جن تي اختلاف موجود آهي. جهڙوڪ سياسي مخالفن سان سخت رويو يا ڪجهه معاشي پاليسين جا نتيجا. پر انهن تنقيدن جي باوجود، سندس فڪر جو بنيادي روح عوامي اختيار، خودمختياري، ۽ عالمي انصاف اڄ به زنده آهي. سماج لاءِ ضروري آهي ته اهو پنهنجي اڳواڻن کي مڪمل طور تي مقدس يا مڪمل طور تي رد ڪرڻ بدران، انهن مان سکڻ جي ڪوشش ڪري. ڀٽي صاحب جي شهادت کي صرف هڪ تاريخي واقعو سمجهڻ بدران، ان کي هڪ سياسي سبق طور ڏسڻ گهرجي. اهو سبق اهو آهي ته طاقت جي سياست ۾ انصاف ۽ جمهوريت جي بقا لاءِ مسلسل جدوجهد ضروري آهي. اڄ به جڏهن دنيا جي ڪيترن ئي حصن ۾ جمهوريت کي چئلينجن کي منهن ڏيڻو پوي ٿو، ڀٽي صاحب جي زندگي هڪ حوصلا افزا /ڏسو صفحو 5 بقايا 01
مثال بڻجي ٿي.ڀٽي صاحب جي زندگي ۽ فڪر اسان کي اهو سيکاري ٿو ته قيادت صرف اقتدار حاصل ڪرڻ جو نالو ناهي، پر هڪ مشن آهي. اهڙو مشن جيڪو عوام جي زندگي بهتر بڻائڻ، انصاف کي يقيني بڻائڻ، ۽ قوم کي عزت سان اڳتي وڌائڻ سان لاڳاپيل هجي. سندس ورسي اسان لاءِ هڪ عزم جو ڏينهن هجڻ گهرجي، جتي اسين رڳو ماضي کي ياد نه ڪريون، پر مستقبل لاءِ به هڪ واضح رستو طئي ڪريون.