گذريل نون ڏهاڪن کان وڌيڪ عرصي کان سکر بئراج سنڌ جي آبپاشي نظام جي ڪرنگهي جي هڏي جي حيثيت رکي ٿو. 1932ع ۾ 40.4 ملين روپين جي لاڳت سان تعمير ٿيل هي بئراج، ستن وڏن واهن وسيلي سنڌو درياهه مان لڳ ڀڳ 47 هزار ڪيوسڪ پاڻي ڪينالن ڏانهن موڙڻ لاءِ ٺاهيو ويو هو. ان اڏاوت سنڌ جي خشڪ زمينن کي سرسبز بڻايو، زراعت کي نئين زندگي ڏني، ۽ صوبي کي دنيا جي وڏن گڏيل آبپاشي نظامن مان هڪ ۾ تبديل ڪري ڇڏيو. سکر بئراج بلاشبه سنڌ جي تاريخ ۾ هڪ غيرمعمولي ڪاميابي رهيو آهي، پر اڄ، جڏهن هي ڍانچو پنهنجي ٻيانوي ورهين جي عمر ۾ داخل ٿي چڪو آهي، تڏهن سنڌ کي هڪ انتهائي اهم ۽ نظرانداز نه ٿيڻ جهڙي پاليسي سوال کي منهن ڏيڻو پئجي رهيو آهي.
اڄ تائين سکر بئراج کي بار بار مرمتن وسيلي فعال رکيو ويو آهي، جيڪو ڪو معمولي ڪارنامو ناهي. پر حقيقت اها به آهي ته مرمتن جي به هڪ حد هوندي آهي. جڏهن ڪو ڍانچو پنهنجي ڊيزائن ڪيل عمر کان گهڻو اڳتي نڪري وڃي، تڏهن سوال رڳو انجنيئرنگ جو نه رهندو، بلڪه خوراڪ جي سلامتي، معاشي استحڪام ۽ سماجي تحفظ سان ڳنڍجي ويندو آهي. اهڙي صورتحال ۾ اهو سوال لازمي بڻجي وڃي ٿو ته ڇا سنڌ کي لڳ ڀڳ هڪ صدي پراڻي بئراجي ڍانچي، جيڪو پنهنجي فطري عمر پوري ڪري رهيو آهي، تي مڪمل ڀاڙيندو رهڻ گهرجي، يا سکر بئراج جي هلندي رهڻ دوران ئي نئين بئراج بابت سنجيده منصوبه بندي شروع ڪئي وڃي؟ هي سوال اڪثر سادو ڪري پيش ڪيو ويندو آهي ته مرمت ڪجي يا نئون بئراج ٺاهجي؟ پر حقيقت ۾ معاملو ان کان گهڻو وڌيڪ پيچيده آهي. اصل بحث مرمت ۽ نئين بيراج ٺاهڻ جي وچ ۾ ناهي، بلڪه اهو فيصلو آهي ته ڇا سنڌ اڳواٽ رٿابندي ڪرڻ چاهي ٿي يا بحران اچڻ کان پوءِ مجبوريءَ هيٺ قدم کڻندي.
سکر بئراج اهڙي سنڌو درياهه لاءِ ٺاهيو ويو هو، جيڪو اڄ جي درياهه کان بنيادي طور مختلف هو. ان وقت پاڻي ۾ لٽ جو مقدار گهٽ هو، ٻوڏون نسبتاً اڳڪٿي لائق هيون، آبپاشي لاءِ پاڻي جي گهرج محدود هئي، ۽ موسمي تبديلي جا اثر ڊيزائن جي سوچ جو حصو ئي نه هئا. اڄ صورتحال مڪمل طور تبديل ٿي چڪي آهي. سنڌو درياهه وڌيڪ لٽ کڻي اچي ٿو، انتهائي هائيڊرولڪ حالتون وڌي ويون آهن، ۽ آبپاشي لاءِ پاڻي جي طلب اڪثر 65 هزار ڪيوسڪ کان به وڌي وڃي ٿي، جيڪا بئراج جي اصل ڊيزائن اندازن کان ڪافي وڌيڪ آهي. اهڙين حالتن ۾ هڪ صدي پراڻي ڍانچي تي وڌندڙ دٻاءُ ڪا حيرت جهڙي ڳالهه ناهي، پر هڪ فطري حقيقت بڻجي چڪو آهي. وقتي مرمتن سکر بئراج کي فعال رکيو آهي، پر اهڙين ڪوششن جون واضح حدون آهن. گيٽن جي مٽاسٽا، پائرن جي مضبوط ڪرڻ يا ميڪانيڪي نظامن جي اپگريڊ سان بئراج جي آپريشنل زندگي عارضي طور وڌائي سگهجي ٿي، پر بنيادن جي عمر کي واپس نٿو آڻي سگهجي، ۽ نه ئي هڪ صدي پراڻي ڍانچي جي بنيادي هائيڊرولڪ ڪارڪردگي کي جديد حالتن سان مڪمل طور هم آهنگ بڻائي سگهجي ٿو. هاڻي مرمت جو بنيادي مقصد ڪارڪردگي ۾ واڌ کان وڌيڪ، رڳو ان جي زوال جي رفتار کي ڪجهه وقت لاءِ سست ڪرڻ بڻجي ويو آهي.
سکر بئراج کي درپيش سڀ کان وڏن ۽ مسلسل مسئلن مان هڪ ساڄي ڪناري وارن واهن ۾ وڌندڙ لٽ آهي. گذريل ڏهاڪن دوران درياهي وهڪري جا نمونا اهڙي طرح تبديل ٿيا آهن، جو لٽ وڏي مقدار ۾ ساڄي ڪناري وارن ڪينالن ڏانهن منتقل ٿي رهي آهي. هي مسئلو رڳو سار سنڀال تائين محدود ناهي. لٽ واهن جي گنجائش گهٽائي ٿو، واهن جا تري کي مٿي ڪري ٿو، پاڻي جي ورڇ کي پيچيده بڻائي ٿو، بندن جي ٽٽڻ جو خطرو وڌائي ٿو، ۽ آبپاشي کاتي تي وڏو مالي ۽ انتظامي بار وجهي ٿو. نتيجي طور پوڇڙ وارن علائقن تائين پاڻي جي فراهمي متاثر ٿئي ٿي، جنهن جو سڌو اثر هزارين آبادگارن جي روزگار ۽ زندگيءَ تي پوي ٿو. سڀ کان اهم ڳالهه اها آهي ته بئراج جي جوڙجڪ ۽ ترتيب اهڙي آهي، جو هن مسئلي کي رڳو مرمتن وسيلي مڪمل طور حل نٿو ڪري سگهجي، ڇاڪاڻ تہ لٽ جي حرڪت بئراج جي فزيڪل لي آئوٽ سان ڳنڍيل آهي. انهن سڀني حقيقتن کي نظر ۾ رکندي نئين بئراج بابت سنجيده پاليسي بحث مڪمل طور جائز بڻجي وڃي ٿو. هڪ جديد بئراج، جيڪو اڄ جي لٽ جي حرڪت، موسمي خطرا ۽ درياهه جي بدلجندڙ روين کي نظر ۾ رکي ٺهندو، اهو وهڪرن کي وڌيڪ مؤثر نموني سان ڪنٽرول ڪري سگهي ٿو، ڪينالن ۾ غير ضروري لٽ جي داخلا گهٽائي سگهي ٿو، ۽ ٻوڏن توڙي گهٽ وهڪرن جي حالتن ۾ نظام کي وڌيڪ لچڪ ڏئي سگهي ٿو.
هتي مقصد سکر بئراج کي فوري طور ختم ڪرڻ يا غيرفعال بڻائڻ هرگز ناهي. نئون بئراج موجوده بئراج سان گڏ هلندو، وهڪري جو بار ورهائيندو، ۽ موجوده ڍانچي تي پوندڙ دٻاءُ گهٽائيندو. دنيا جي وڏن درياهي نظامن ۾، جتي قومي خوراڪ جي سلامتي بي رڪاوٽ پاڻي جي فراهمي سان سڌي طرح ڳنڍيل هوندي آهي، اهڙو طريقو عام طور اختيار ڪيو ويندو آهي.
بين الاقوامي تجربو اهڙين حالتن ۾ واضح طور اضافي بئراجن ۽ نظامي تحفظ جي حمايت ڪري ٿو. هندستان جو فرقا بئراج اضافي ريگيوليٽرن سان گڏ هلندو آهي. چين پراڻن ڍانچن جي ڪمزور ٿيڻ کان گهڻو اڳ نوان بئراج رٿيندو آهي، جڏهن ته هالينڊ ڊگهي مدي وارن هائيڊرولڪ نظامن ۾ اضافي صلاحيت کي لازمي شرط سمجهي ٿو. انهن مثالن مان صاف سبق ملي ٿو ته صدي پراڻن آبي ڍانچن تي مڪمل ڀاڙڻ انتهائي خطري وارو عمل آهي.
سنڌ ۾ عوامي بحث اڪثر موجوده بئراج جي مرمت ۽ نئين بئراج جي اڏاوت کي هڪ ٻئي جي مقابلي ۾ بيهاري ٿو، جيڪو حقيقت کي غير ضروري طور سادو بڻائي ٿو. حقيقت اها آهي ته سکر بئراج کي مختصر ۽ وچولي مدي ۾ مرمت جي ضرورت رهندي، پر مرمت اڪيلو حل ناهي. وڌيڪ ذميوار حڪمت عملي اها آهي ته موجوده بئراج کي هلندڙ رکندي، ساڳئي وقت نئين بئراج جي فزيبلٽي، هائيڊرولڪ ماڊلنگ، ماحولياتي جائزي ۽ ادارتي هم آهنگي تي ڪم شروع ڪيو وڃي.
جيڪڏهن سکر بئراج ۾ ڪنهن به سبب وڏي پيماني تي خلل پيو ته ان جا نتيجا انتهائي سنگين ٿي سگهن ٿا. لکين ايڪڙ زرعي زمين متاثر ٿيندي، خوراڪ جي سلامتي خطري ۾ پوندي، ۽ سماجي توڙي معاشي بحران پيدا ٿي سگهي ٿو. دنيا جو تجربو ٻڌائي ٿو ته بحران کان پوءِ ٿيندڙ خرچ هميشه اڳواٽ منصوبه بندي کان گهڻو وڌيڪ، ڏکيا ۽ تڪراري هوندا آهن.
سکر بئراج اڄ به پاڪستان جي سڀ کان اهم آبي ڍانچن مان هڪ آهي. ان جي مرمت ضروري آهي، پر رڳو مرمت تي ڀاڙڻ ڊگهي مدي جو حل ناهي. وڌندڙ لٽ، عمر، موسمي تبديلي ۽ ساڄي ڪناري جا مسئلا واضح اشارا آهن ته موجوده بئراج وڌندڙ دٻاءُ هيٺ آهي. سنڌ وٽ اڃا هڪ محدود موقعو موجود آهي ته هو نظام هلندڙ رهڻ دوران اڳواٽ رٿابندي ڪري. سکر بئراج جي مرمت سان گڏ نئين بئراج جي فزيبلٽي شروع ڪرڻ هڪ عملي، ذميوار ۽ عالمي معيارن سان هم آهنگ قدم هوندو.
اسانکي نئين بيراج جي اڏاوت لاءِ ڪهڙا هنڌ موزون ٿي سگھن ٿا. پهريون، سکر شهر کان اولهه طرف کان متوازي بئراج تعمير ڪيو وڃي، جنهن لاءِ سنڌو درياهه جي وهڪري جو ڪجهه حصو هڪ مختصر نئين رخ ڏانهن موڙي، سکر شهر کي باءِ پاس ڪندي باگڙجِي جي ويجهو ٻيهر مکيه درياهه سان ملائجي. ان سان دريائي وهڪرن جي ٻيهر ورڇ ممڪن ٿيندي ۽ لٽ جي غير ضروري جمع ٿيڻ ۾ نمايان گهٽتائي اچي سگهي ٿي. ٻيون، موجوده بئراج کان مٿي نئون بئراج تعمير ڪرڻ سان درياهه جي وهڪري کي سکر جي هيڊ ورڪس تائين پهچڻ کان اڳ ڪنٽرول هيٺ آڻي سگهجي ٿو، جنهن سان گيٽن، ريگيوليٽرن ۽ اسٽِلنگ بيسنز تي پوندڙ دٻاءُ گهٽجي ويندو. اهي ٻئي جوڙجڪون گڏجي سنڌ جي آبپاشي نظام ۾ اها انتهائي ضروري اضافي صلاحيت ۽ تحفظ پيدا ڪنديون، جيڪا هن وقت وڏي حد تائين موجود ناهي.
آخرڪار سوال رڳو بئراج جو ناهي. سوال اهو آهي ته ڇا سنڌ پنهنجي مستقبل بابت وقت سر فيصلو ڪرڻ جي همت رکي ٿي، يا هميشه وانگر دير ڪري مجبوريءَ هيٺ قدم کڻندي. سکر بئراج جي مرمت سان گڏ نئين بئراج بابت سنجيده ۽ منظم سوچ شايد اهو فيصلو آهي، جيڪو ايندڙ نسلن لاءِ سنڌ کي وڌيڪ محفوظ ۽ مستحڪم بڻائي سگهي ٿو.