هن پوسٽ کي سنڊي ايڪسڪليوسو سمجهو. هن ۾ ڪا وڏي خبر ناهي، پر اوهان کي هڪ رخ يا لينز ضرور مهيا ڪندي. مان پاڻ هڪ شاگرد طور، ڊپلوميسي جي دنيا ۽ ٿنڪ ٽينڪس سان گهرو لاڳاپو رکان ٿو. 14 سال اڳ لنڊن ۾ پاڻ هڪ ٿنڪ ٽينڪ قائم ڪيو هوم، جنهن کان پوءِ چئٿم هائوس، روسي، بروڪنگز، رينڊ وغيره سان گهڻي اچ وڃ رهي آهي. هي مضمون مختلف ملڪن سان تعلق رکندڙ 9 سفارتڪارن ۽ ٿنڪ ٽينڪس جي ماهرن سان اسلام آباد ڳالهين بابت ڊگهي ڳالهه ٻولهه کان پوءِ لکي رهيو آهيان. ڪوشش آهي ته گهڻو ڳرو نه هجي.
هڪ برطانوي ماهر تمام دلچسپ ڳالهه ڪئي. ايراني وزير خارجه عراقچي قالين وڪڻندڙ جو پوٽو آهي. اسپيڪر قالیباف دڪاندار جو پٽ آهي. آمريڪي نائب صدر وينس اوهائيو جي مزدور جو پٽ آهي. اسلام آباد ۾ جڏهن اهي ٻئي آمهون سامهون ويٺا، ته حقيقت ۾ ٻه تهذيبون ويٺيون هيون، جن جا ڳالهين جا اصول هڪ ٻئي کان بلڪل مختلف آهن.
وال اسٽريٽ جرنل عراقچي جو پروفائيل شايع ڪيو هو، جنهن ۾ ٻڌايو ويو ته هو پنهنجي سفارتڪاري کي ايراني بازار جي سوديبازي سان تشبيه ڏيندو آهي: “مسلسل بحث ڪريو، ڪيترائي دليل ڏيو، نتيجو نڪرندو.” اسپيني سفارتڪار اينريڪي مورا، جيڪو ايٽمي معاهدي جي ڳالهين ۾ شامل هو، ٻڌايو ته عراقچي جو اصل مقصد هميشه پابنديون ختم ڪرائڻ ۽ معيشت کي مستحڪم ڪرڻ رهيو آهي، پر هو اندروني سياسي يا سماجي سڌارن جي ڪا علامت نٿو ڏيکاري. اڳوڻن آمريڪي عملدارن عراقچي کي “پيشہ ور ۽ عملي” قرار ڏنو، پر ساڳي وقت اهو به چيو ته هو وقت پوڻ تي “ٽڪراء واري حڪمت عملي” به اختيار ڪري ٿو، يعني ٽڪر ڏيڻ.
انٽرنيشنل انسٽيٽيوٽ فار اسٽريٽيجڪ اسٽڊيز جي محقق دينا اسفندياري لکيو هو: “ايراني ڳالهيون اهڙي نموني ڪندا آهن، ڄڻ اهي بازار ۾ هجن. مغربي ماڻهو ڳالهيون اهڙي نموني ڪندا آهن، ڄڻ اهي وال مارٽ ڊپارٽمينٽ اسٽور ۾ خريداري ڪري رهيا هجن. اهي ٻئي طريقا ايترا مختلف آهن جو اصل نتيجي تائين پهچڻ مشڪل ٿي وڃي ٿو.”
فرق سمجهو. وال مارٽ ۾ قيمت لکيل هوندي آهي. اوهان ڏسو ٿا، وٺو ٿا يا ڇڏي ڏيو ٿا. سوديبازي ناهي ٿيندي. بازار ۾ قيمت لکيل ناهي هوندي. دڪاندار وڌيڪ چوندو آهي، خريدار گهٽ چوندو آهي، پوءِ ڳالهه ٻولهه سان وچ وارو نقطو نڪري ٿو. پهرين قيمت ٻڌائڻ جو مقصد فوري نتيجو نه هوندو آهي، پر ايندڙ بحث جو دائرو طئي ڪرڻ هوندو آهي.
ايراني ڳالهين جو انداز انهيء بازاري اصول تي ٻڌل آهي. سوئس فيڊرل انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي ايراني ڳالهين جي روين تي هڪ تحقيقي مقالو شايع ڪيو هو، جنهن جو عنوان هو: “ايراني ڳالهين جي روين جا سرچشما.” هن مقالي ۾ هڪ بنيادي اصول بيان ڪيو ويو: “ايراني سياست ۾ ڳالهيون صرف دشمن کي شڪست ڏيڻ کان پوءِ ڪيون وينديون آهن. انهن ڳالهين ۾ فاتح، ھيڻي کي ٻڌائيندو آهي ته اڳتي شيون ڪيئن هلنديون. فتح کان اڳ ڳالهائڻ جي خواهش ظاهر ڪرڻ ايراني نظر ۾ ڪمزوري آهي.”
اهو ئي اهو اصول آهي، جيڪو اسلام آباد ڳالهين ۾ ڪم ڪري رهيو هو. ايران هرمز وارو سامونڊي لنگهه بند ڪري ويٺو هو. دنيا جي ويهه سيڪڙو تيل جي ترسيل رڪجي وئي هئي. دنيا جو ڳاٽو هن جي هٿ ۾ آهي. ايران جي نظر ۾ اها فتح آهي. تنهنڪري هو فاتح جي حيثيت سان شرط ٻڌائي رهيو آهي. چار “ڳالهه ٻولهه ۾ رنڊڪ وجھندڙ” مطالبا: ھرمز واري سامونڊي لنگهه تي مڪمل خودمختياري، جنگي ڏن، منجمد اثاثن جي واپسي، ۽ سڄي اولهه ايشيا ۾ جنگ بندي. مغربي تجزيه نگار ان کي “حقيقت کان پري” چون ٿا، جڏهن ته ايراني ان کي “فاتح جا شرط” سڏين ٿا.
ساڳئي تحقيقي مقالي ۾ هڪ تمام اهم نفسياتي نڪتو شامل آهي، جيڪو اسلام آباد ڳالهين تي سڌو لاڳو ٿئي ٿو: “جڏهن 1979 ۾ ايراني شدت پسندن آمريڪي سفارتخاني جي عملي کي يرغمال بڻايو، ته اصل منصوبو صرف ڪجهه ڏينهن لاءِ رکڻ جو هو. صدر ڪارٽر فوراً بحران ختم ڪرڻ لاءِ ڳالهين جي آڇ ڪئي. ايرانين ان آمريڪي ردعمل کي خوف سمجهيو. ڪو به فتح کان اڳ ڳالهين نٿو گهري. يرغمال بڻائيندڙن ڏٺو ته انهن وٽ هڪ سٺي شيءِ آهي، پوءِ ان کي مضبوط پڪڙي رکو – ۽ بحران 444 ڏينهن تائين هليو.”
هرمز وارو سامونڊي لنگهه مارچ 2026 کان يرغمال بڻيل آهي. ايران ڄاڻي ٿو ته جيستائين هرمز وارو سامونڊي لنگهه بند آهي، ان وٽ ڊيل ڪرڻ لاءِ “سٺو وکر” موجود آهي. واشنگٽن انسٽيٽيوٽ لکيو آهي: “ايراني حڪومت ڳجهي ۽ اڻسڌي ڳالهين کي ترجيح ڏئي ٿي ته جيئن معلومات جي وهڪري تي ڪنٽرول رهي، وقت خريد ڪيو وڃي ۽ مخالف ڌر کي ٿڪايو وڃي.” اهو ئي اهو “فارسي صبر” آهي، جيڪو سفارتڪارن به نوٽ ڪيو: “ايراني ڳالهيون ڪندڙ ڊگهين ڳالهين کي فائديمند سمجهن ٿا ۽ شيعا عقيدي جي بنياد تي صبر جي فضيلت تي يقين رکن ٿا.” هڪ فارسي چوڻي آهي: “پاڻيء کي گدلو ڪريو، ته مڇي پڪڙي سگهندؤ.”
هاڻي ڳالھين جي آمريڪي انداز کي ڏسو. ٽرمپ جو انداز سوديبازي ناهي، پر الٽيميٽم آهي. “بغير شرط هٿيار ڦٽا ڪريو” کان شروع ٿيو، “پوري تهذيب اڄ رات ختم ٿي ويندي” تائين پهتو، ۽ “آخري ۽ بهترين پيشڪش” تي اچي بيٺو. هي بازار ناهي، پر نيلامي آهي، جتي هڪ ڌر قيمت ٻڌائي ٿي ۽ ٻيءَ کي “ها يا نه” چوڻو پوي ٿو. پر ايراني “ها يا نه” نٿا چون. اهي “شايد” چون ٿا، “ڏسنداسين” چون ٿا، “وقت لڳندو” چون ٿا. ۽ جيستائين “شايد” آهي، بازار کليل آهي.
واشنگٽن انسٽيٽيوٽ مان منهنجي هڪ دوست ٻڌايو ته ايران “مبهم ۽ دير ڪندڙ حڪمت عملي” استعمال ڪري ٿو ۽ ڳالهين کي “وقت خريد ڪرڻ ۽ مخالف ڌر جي ارادي کي جانچڻ” لاءِ استعمال ڪري ٿو. الحبتور ريسرچ سينٽر اسلام آباد ڳالهين کان اڳ هڪ تفصيلي تجزيو شايع ڪيو، جنهن ۾ “بازار ڊپلوميسي” کي هڪ مڪمل نظريي طور بيان ڪيو ويو: “هي سادي تجارتي سوديبازي کان گهڻو اڳتي آهي ۽ هڪ رياستي حڪمت عملي طور ڪم ڪري ٿي، جيڪا طاقت جي عدم توازن کي سنڀالڻ ۽ فوجي ۽ اقتصادي برتري رکندڙ مخالفن جو مقابلو ڪرڻ لاءِ ٺاهي وئي آهي.”
چئتھم هاؤس سان لاڳاپيل هڪ دوست وڏي گهري ڳالهه ڪئي: “جيڪڏهن اهي ڊگهيون ۽ گول چڪر ۾ هلندڙ ڳالهيون – چاهي بي نتيجا ڇو نه هجن – آمريڪي يا اسرائيلي اڳواٽ حملا روڪڻ ۾ ڪامياب ٿين ٿيون، ته انهن پنهنجو بنيادي سلامتي مقصد حاصل ڪري ورتو. ساڳئي طرح جيڪڏهن سفارتي عمل پاسدارانِ انقلاب کي اسٽريٽيجڪ ميزائلن جا ذخيرا ٻيهر ٺاهڻ لاءِ مهينا مهيا ڪري، سياسي قيادت کي معاشي جهٽڪو برداشت ڪرڻ جو وقت ڏئي، ۽ بين الاقوامي فوجي مداخلت کي روڪي، ته ايراني حڪمت عملي پنهنجا عملي ۽ وجودي هدف مڪمل طور حاصل ڪري وٺندي.”
يعني ايران لاءِ ڳالهين جو مقصد “ڳالهيون” ئي آهن. نتيجو نڪري يا نه نڪري، جيستائين ڳالهيون هلن ٿيون، بم نٿا ڪرن. ۽ جيستائين بم نٿا ڪرن، وقت ملي رهيو آهي. ۽ وقت ايران جو سڀ کان وڏو هٿيار آهي.
هاڻي هن فريم ورڪ سان اسلام آباد جون ڳالهيون ڏسو.
وينس 21 ڪلاڪ ويهي “آخري ۽ بهترين پيشڪش” ڏني ۽ واپس هليو ويو. اهو آمريڪي انداز آهي: الٽيميٽم ڏيو ۽ هليا وڃو. “ها يا نه” چئو. وقت ضايع نه ڪريو. قالیباف جواب ڏنو: “آمريڪا اسان جو اعتماد حاصل ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو. فيصلو انهن جو آهي.” ايراني وزارت خارجه جي ترجمان چيو: “هڪ ئي ويهڪ ۾ معاهدي جي اميد رکڻ فطري نه هئي.” ايران چيو: “سفارتڪاري ڪڏهن ختم نٿي ٿئي.” اهو ايراني انداز آهي: دروازو بند نه ڪريو، وقت وٺو، “شايد” چئو، ايندڙ وقت جو انتظار ڪريو. عراقچي بي بي سي کي ٻڌايو ته هو برلن، پيرس ۽ لنڊن سان ڳالهائڻ چاهي ٿو. اها به ايراني حڪمت عملي آهي. واشنگٽن انسٽيٽيوٽ لکيو آهي: “ايران تاريخي طور تي انفرادي طور ملڪن تي دٻاءُ وجهي يا ترغيب ڏئي اتحادين ۾ ڦوٽ وجھڻ جي ڪوشش ڪندو رهيو آهي.” يورپ کي شامل ڪرڻ جو مقصد آمريڪي اتحاد ۾ ڏار وجهڻ آهي. جيڪڏهن فرانس ۽ جرمني الڳ ڳالهائين ته ٽرمپ جي “آخري ۽ بهترين پيشڪش” گھڻي آخري نه رهندي.
پر آمريڪي انداز جون به پنهنجون ڪمزوريون آهن. ايم ايس ناؤ لکيو ته وينس کي “ٽرمپ جي مسلسل بدلجندڙ هدفن” کي منهن ڏيڻو پيو. هڪ ڏينهن مقصد ايٽمي هٿيار روڪڻ هو، هڪ ڏينهن نظام بدلڻ هو، هڪ ڏينهن هرمز وارو سامونڊي لنگهه کولڻ هو، هڪ ڏينهن “مون کي فرق نٿو پوي” هو. ايراني ان کي چڱيءَ طرح سمجهن ٿا. ساڳئي تحقيقي مقالي ۾ لکيل آهي: “ايراني گهڻو وقت ان ڳالهه تي لڳائين ٿا ته اصل طاقت ڪنهن وٽ آهي.” جڏهن صدر چوي “فرق نٿو پوي” ۽ نائب صدر چوي “اسان لچڪدار هئاسين”، ته ايراني سمجهن ٿا ته آمريڪا اندروني طور ورهايل آهي. ۽ جڏهن ڌر ورهايل هجي، ته بازار جو اصول لاڳو ٿئي ٿو: وڌيڪ صبر ڪريو، قيمت هيٺ ايندي.
هڪ ٻيو بنيادي فرق به آهي، جيڪو اسان پاڪستانين کي جلدي سمجهه ۾ اچي ٿو. ايران ۾ زرنگي (هوشياري/چالاڪي) کي وڏي اهميت ڏني ويندي آهي. ايراني ڳالهين ڪندڙ بيانيي ۾ ڦيرڦار، ڌمڪي، ڏٽو ۽ غلط معلومات کي جائز حڪمت عملي سمجهن ٿا. مخالف کي مات ڏيڻ فخر ۽ سماجي سرمايو سمجهيو وڃي ٿو. آمريڪي انداز ان جي ابتڙ آهي: صاف مطالبا، صاف ڊيڊ لائين، صاف نتيجا. پر صاف هجڻ جو مطلب اهو به آهي ته توهان جو هٿ ظاهر ٿي وڃي ٿو. ايراني پنهنجو هٿ ظاهر نٿا ڪن. اهي بازار جي دڪاندار وانگر چهري جا تاثرات بدلائين ٿا، ڪڏهن ناراضگي ڏيکارين ٿا، ڪڏهن بي رخي، ۽ جڏهن خريدار وڃڻ لڳي ٿو ته پٺيان سڏ ڪن ٿا: “اچو ڀاءُ، ڪجهه ٻيهر ڳالهايون.” اهي افغاني قالين وڪڻندڙ ته اوهان کي ياد هوندا نه؟ ۽ ايران ته قالين وڪڻندڙن جو به استاد آهي.
قالیباف بلڪل اهو ئي ڪيو آهي. وينس وڃي رهيو آهي. قالیباف پٺيان چئي رهيو آهي: “سفارتڪاري ڪڏهن ختم نٿي ٿئي. پاڪستان ۽ دوست پاڙيسري ملڪن سان مشاورت جاري رهندي.” اهو بازار جو دڪاندار آهي، جيڪو ڄاڻي ٿو ته خريدار واپس ايندو، ڇو ته هن وٽ اهو سامان آهي، جيڪو ڪنھن ٻئي هنڌ نٿو ملي: هرمز وارو سامونڊي لنگهه.
ته اسلام آباد ۾ ڇا ٿيو؟
هڪ پاسي بازار هئي، جيڪا مڃي ٿي ته پهرين قيمت رد ٿيندي آهي ۽ اصل ڳالهه پوءِ ٿيندي آهي. ٻي پاسي نيلامي هئي، جيڪا مڃي ٿي ته “آخري ۽ بهترين” کان پوءِ ڪجهه به نٿو ٿئي. وچ ۾ ٽياڪڙ هو، جيڪو مڃي ٿو ته نه پهرين قيمت آخري آهي ۽ نه نيلامي جو هٿوڙو ڪري چڪو آهي. نتيجو اهو ئي نڪتو جيڪو نڪرڻو هو: بازار واري چيو “وري اچو”، نيلامي واري چيو “اسان وڃي رهيا آهيون”، ۽ ٽياڪڙ چيو “دروازو کليل آهي.”
فارسي چوڻي آهي: “پاڻي گدلو ڪريو، ته مڇي پڪڙي سگهندؤ.” آمريڪي چوڻي آهي: “ميز تي پئسا رکو يا اٿي وڃو.” پاڪستاني چوڻي آهي: “صبر جو ڦل مٺو هوندو آهي.” اسلام آباد جو ڦل اڃا ڪچو آهي. پچڻ ۾ وقت لڳندو. پر وڻ اڃا بيٺل آهي. ۽ جڏهن وڻ بيٺل آهي، ته ڦل به ايندو.