وچ اوڀر ۾ جنگين جو سلسلو نئون ناهي، پر گذريل ڪجهه ڏهاڪن دوران هڪ اهڙي صورتحال ضرور پيدا ٿي آهي، جنهن عالمي قانون، انساني حقن ۽ عالمي ادارن جي ڪردار تي سنگين سوال اٿاري ڇڏيا آهن. اسرائيل جي فوجي ڪاررواين ۾ فلسطين کان لبنان تائين اهڙا هٿيار استعمال ٿيڻ جا ثبوت سامهون آيا آهن، جيڪي عام انسان لاءِ جنگ جي معنى کي موت، ساڙ، معذوري ۽ بي گهر ٿيڻ جي هڪ خوفناڪ تصوير بڻائي ڇڏين ٿا. انهن هٿيارن مان “سفيد فاسفورس” سڀ کان وڌيڪ خطرناڪ مثال آهي.
سفيد فاسفورس بابت سڀ کان پهرين هڪ اهم وضاحت ضروري آهي: ان کي قانوني طور تي عام معنيٰ ۾ “ڪيميائي هٿيار” قرار ڏيڻ درست ناهي. عالمي صحت واري اداري ۽ ڪيميائي هٿيارن جي روڪٿام واري عالمي فريم ورڪ موجب سفيد فاسفورس بنيادي طور زهريلي ڪيميائي اثر بدران انتهائي شديد گرمي ۽ باهه پيدا ڪري نقصان پهچائيندو آهي، تنهنڪري ان کي عام طور “آتش گير هٿيار” (incendiary weapon) سمجهيو ويندو آهي. ان جو استعمال به بين الاقوامي انساني قانون جي اصولن، خاص طور عام شهرين جي تحفظ ۽ غير امتيازي حملن جي پابندي، هيٺ اچي ٿو.
سفيد فاسفورس جڏهن هوا جي آڪسيجن سان رابطي ۾ اچي ٿو ته فوري طور تي ڀڙڪي اٿي ٿو ۽ لڳ ڀڳ 815 ڊگري سينٽي گريڊ تائين شديد گرمي پيدا ڪري سگهي ٿو. ان مان نڪرندڙ ٻرندڙ ذرا وسيع علائقي ۾ پکڙجي سگهن ٿا. انساني جسم سان رابطي ۾ اچڻ سان هي مادو چمڙي کي ساڙي سگهي ٿو، ايستائين جو سڙڻ هڏن تائين پهچي سگهي ٿو. ان جا اثر رڳو ٻاهرين زخمن تائين محدود ناهن؛ دونهي جي ساهه سان اندر وڃڻ سان ساهه جي نلين، ڦڦڙن ۽ ٻين عضون کي به نقصان پهچي سگهي ٿو. زخمن جي علاج دوران به فاسفورس جا ذرا ٻيهر آڪسيجن سان رابطي ۾ اچي زخم وڌائي سگهن ٿا.
اها باهه رڳو انسان کي نٿي ساڙي؛ اها گهرن، فصلن، باغن، اسڪولن، دڪانن ۽ ٻين شهري ملڪيتن کي به پنهنجي لپيٽ ۾ وٺي سگهي ٿي. ۽ سڀ کان خطرناڪ ڳالهه اها آهي ته سفيد فاسفورس کي جيڪڏهن آبادي وارن علائقن ۾ هوا مان ڦٽو ڪيو وڃي ته ان جا ٻرندڙ ذرا وڏي ايراضيءَ ۾ پکڙجي سگهن ٿا. اهڙي صورتحال ۾ فوجي ۽ شهري هدفن ۾ فرق برقرار رکڻ انتهائي ڏکيو ٿي وڃي ٿو. انساني قانون جو بنيادي اصول ئي اهو آهي ته جنگ ڪندڙ ڌريون هر وقت جنگجو ۽ عام شهرين ۾ فرق ڪن ۽ عام ماڻهن کي نقصان کان بچائڻ لاءِ ممڪن سمورا احتياطي قدم کڻن. هي اصول ڪنهن هڪ ملڪ لاءِ نه، پر جنگ جي هر ڌر لاءِ آهي.
لبنان ۾ سفيد فاسفورس جو استعمال
اسرائيل پاران لبنان جي ڏاکڻين علائقن ۾ سفيد فاسفورس جي استعمال بابت انساني حقن جي عالمي ادارن تفصيلي ثبوت پيش ڪيا آهن. هيومن رائيٽس واچ 2024ع ۾ چيو هو ته هن گهٽ ۾ گهٽ 17 ميونسپلٽين ۾ اسرائيلي فوج پاران سفيد فاسفورس جي استعمال جا ثبوت تصديق ڪيا، جڏهن ته گهٽ ۾ گهٽ پنج هنڌن تي آبادي وارن علائقن مٿان ان جي هوا ۾ ڌماڪن جا ثبوت مليا. انهن علائقن ۾ ڪفر ڪِلا، ميس الجبل، بستان، مارڪبا ۽ عيتا الشعب شامل هئا.
ايمنسٽي انٽرنيشنل به ڏاکڻي لبنان جي ضيعرا ۽ ٻين سرحدي علائقن ۾ سفيد فاسفورس جي استعمال بابت ثبوت پيش ڪيا. ايمنسٽي موجب 16 آڪٽوبر 2023ع تي ضيعرا ۾ ٿيل هڪ حملي ۾ گهٽ ۾ گهٽ نَو شهري زخمي ٿيا ۽ شهري ملڪيتن کي نقصان پهتو. تنظيم ان حملي کي امڪاني جنگي ڏوهه طور جاچڻ جو مطالبو ڪيو، پر افسوسناڪ ڳالهه اها آهي ته معاملو رڳو 2023ع يا 2024ع تائين محدود نه رهيو. 2026ع ۾ به ڏاکڻي لبنان ۾ سفيد فاسفورس جي استعمال بابت نوان ثبوت سامهون آيا. هيومن رائيٽس واچ مارچ 2026ع ۾ يحمور جي رهائشي علائقي مٿان سفيد فاسفورس جي هوا ۾ ڌماڪن جون تصويرون ۽ وڊيوز جاگرافيائي طور تصديق ڪرڻ جو اعلان ڪيو ۽ ان کي آبادي واري علائقي ۾ غيرقانوني ۽ عام شهرين لاءِ انتهائي خطرناڪ قرار ڏنو. ان جو مطلب صاف آهي: دنيا اڳ ئي خبردار هئي، انساني حقن جون تنظيمون ثبوت پيش ڪري چڪيون هيون، خطري بابت عالمي ادارا ڄاڻ رکندا هئا، پر پوءِ به اهو سلسلو مڪمل طور روڪي نه سگهيو.
سفيد فاسفورس جي ڪهاڻي لبنان کان شروع نٿي ٿئي. غزه ۾ ان جو استعمال اڳ به دستاويز ٿي چڪو آهي. هيومن رائيٽس واچ موجب 09-2008ع جي غزه جنگ دوران اسرائيلي فوج آبادي وارن علائقن ۾ تقريباً 200 زميني توپخاني وارا سفيد فاسفورس جا گولا استعمال ڪيا. ان وقت اسپتال، اسڪول، مارڪيٽ ۽ انساني امداد جي گودامن سميت شهري عمارتن کي نقصان پهتو. 2023ع ۾ به هيومن رائيٽس واچ غزه ۽ لبنان ۾ سفيد فاسفورس جي استعمال جا وڊيو ثبوت تصديق ڪيا. غزه شهر جي بندرگاهه مٿان سفيد فاسفورس سان ڀريل 155 ملي ميٽر توپخاني جي گولن جا هوا ۾ ڌماڪا ڏسڻ ۾ آيا. تنظيم خبردار ڪيو ته غزه جهڙي انتهائي ڳتيل آبادي واري علائقي ۾ اهڙي هٿيار جو استعمال عام شهرين لاءِ سنگين ۽ ڊگهي مدي وارا خطرا پيدا ڪري ٿو. اهڙي صورتحال ۾ سوال اهو پيدا ٿئي ٿو ته جيڪڏهن هڪ هٿيار آباديءَ جي وچ ۾ ماڻهن کي ساڙي، گهرن کي ساڙي، فصلن کي تباهه ڪري ۽ هزارين ماڻهن کي پنهنجا گهر ڇڏڻ تي مجبور ڪري سگهي ٿو، ته ڇا ان جي استعمال کي رڳو “فوجي حڪمت عملي” چئي نظرانداز ڪري سگهجي ٿو؟
دنيا ۾ جنگ جي تباهه ڪارين کي محدود ڪرڻ لاءِ ڪيترائي قانون، معاهدا ۽ عالمي ادارا موجود آهن. پر مسئلو قانونن جي کوٽ کان وڌيڪ قانون لاڳو ڪرڻ جو آهي. سفيد فاسفورس ڪيميائي هٿيارن بابت ڪنوينشن هيٺ عام ڪيميائي هٿيار نٿو بڻجي، پر ان جو مطلب اهو به ناهي ته فوجي قوتن کي ان جي استعمال جي کليل ڇوٽ ملي وئي. عالمي انساني قانون ۾ عام شهرين کي نشانو بڻائڻ، غير امتيازي حملا ڪرڻ ۽ شهري آباديءَ کي غير ضروري خطري ۾ وجهڻ تي پابنديون موجود آهن. ڪنوينشن آن ڪرسنل ويپنز جو پروٽوڪول III آتش گير هٿيارن جي استعمال بابت خاص ضابطا مهيا ڪري ٿو.
عالمي ادارن جي خاموشي سڀ کان وڏو سوال
اڄ دنيا وٽ اقوام متحده آهي، سلامتي ڪائونسل آهي، انساني حقن جون عالمي تنظيمون آهن، عالمي فوجداري عدالت آهي، ڪيميائي هٿيارن جي روڪٿام جو عالمي نظام آهي، پر فلسطيني ۽ لبناني عام شهرين جي حوالي سان عالمي ردعمل اڪثر بيانن، مذمتي قراردادن ۽ سفارتي اپيلن کان اڳتي وڌندي نظر نٿو اچي. هڪ طرف عالمي طاقتور ملڪ انساني حقن جا وڏا دعويدار بڻجي دنيا جي مختلف ملڪن کي قانون ۽ جمهوريت جا سبق ڏين ٿا، ٻئي طرف جڏهن ساڳيو معيار اسرائيل تي لاڳو ڪرڻ جو وقت اچي ٿو ته سياسي مصلحتون قانون جي رستي ۾ بيهي وڃن ٿيون. هي ٻٽو معيار عالمي قانون جي اعتبار کي ڇيهو رسائي رهيو آهي. جيڪڏهن ڪنهن آفريڪي، ايشيائي يا وچ اوڀر جي ڪنهن ڪمزور ملڪ جي فوج تي عام شهرين خلاف اهڙي هٿيار جي استعمال جو الزام هجي ها ته شايد عالمي سطح تي هنگامي اجلاس، پابنديون، جاچ ۽ مقدما شروع ٿي وڃن ها. پر اسرائيل جي معاملي ۾ دنيا جو ردعمل اڪثر اهڙي ٻولي اختيار ڪري ٿو، جنهن ۾ قانون کان وڌيڪ سياسي حساب ڪتاب نظر اچي ٿو. هيءَ صورتحال رڳو فلسطين يا لبنان لاءِ خطرو ناهي؛ هي عالمي قانون جي مستقبل لاءِ به خطرو آهي. حماس، حزب الله يا ڪنهن ٻئي هٿياربند تنظيم جا حملا جيڪڏهن عام شهرين خلاف ٿين ٿا ته اهي به قابل مذمت آهن ۽ انهن جي به آزاد جاچ ٿيڻ گهرجي. پر هڪ ڌر جي ڏوهه کي ٻي ڌر جي ڏوهه جو لائسنس نٿو بڻائي سگهجي. جنگ جو قانون سڀني لاءِ هڪجهڙو هجڻ گهرجي. بين الاقوامي قانون جي طاقت ان ڳالهه ۾ نه آهي ته ان جا ڪتاب ڪيترا خوبصورت آهن؛ ان جي طاقت ان ڳالهه ۾ آهي ته انهن قانونن کي طاقتور کان به لاڳو ڪرايو وڃي.لبنان جي سرزمين تي سفيد فاسفورس جي باهه رڳو گهرن، وڻن ۽ انسانن کي نٿي ساڙي؛ اها عالمي ضمير جو امتحان به آهي. غزه جي زخمن تي اڃا به مرهم نه پيو آهي، فلسطين جا لکين ماڻهو بي گهر آهن، لبنان جا سرحدي علائقا تباهيءَ جي تصوير بڻجي رهيا آهن، ۽ دنيا جو وڏو حصو اڃا تائين سفارتي بيانن جي حد تائين محدود آهي. وچ اوڀر کي وڌيڪ باهه جي ضرورت ناهي. فلسطين کي وڌيڪ قبرستانن جي ضرورت ناهي. لبنان کي وڌيڪ ساڙيل ڳوٺن جي ضرورت ناهي. انسانيت کي وڌيڪ لاشن، معذورن ۽ بي گهر خاندانن جي ضرورت ناهي.