پاڪستان اڄ هڪ اهڙي دؤر مان گذري رهيو آهي، جتي زندگي گذارڻ صرف هڪ معمولي عمل نه رهيو آهي، پر هڪ مسلسل جدوجهد بڻجي چڪو آهي. مهانگائي جي تيز لهر، معاشي بي يقيني ۽ سياسي انتشار گڏجي عام ماڻهو جي زندگي کي اهڙي موڙ تي آڻي بيهاريو آهي، جتي هر نئون ڏينهن نئين آزمائش سان گڏ اچي ٿو. کاڌي پيتي جون شيون، تيل، بجلي ۽ روزمره ضرورتن جون شيون عام ماڻهو جي پهچ کان آهستي آهستي پري ٿينديون وڃن ٿيون، جڏهن ته آمدني ساڳي رهندي يا گهٽ ٿيندي نظر اچي ٿي. اهڙي صورتحال ۾ گهر هلائڻ، ٻارن کي تعليم ڏيڻ ۽ بيماري جي صورت ۾ علاج ڪرائڻ وڏو امتحان بڻجي ويو آهي.
گذريل ڪجهه سالن ۾ مهانگائي جي شرح ۾ مسلسل واڌ ڏسڻ ۾ آئي آهي، جنهن جو سڌو اثر عام ماڻهو جي خريداري جي سگهه تي پيو آهي. روزگار جا موقعا محدود ٿيندا وڃن ٿا، جڏهن ته آبادي ۾ واڌ ۽ وسيلن جي کوٽ حالتن کي وڌيڪ پيچيده بڻائي ڇڏيو آهي. وچولو طبقو، جيڪو ڪنهن به معيشت جي ريڙهه جي هڏي سمجهيو ويندو آهي، اهو به هاڻي مالي دٻاءُ هيٺ اچي چڪو آهي. جيڪي ماڻهو اڳ ۾ هڪ مناسب زندگي گذاري رهيا هئا، اهي به هاڻي بنيادي ضرورتن کي پورو ڪرڻ لاءِ پريشان نظر اچن ٿا.
هي رڳو معاشي بحران ناهي، پر هڪ گهرو ذهني بحران به آهي، جيڪو آهستي آهستي سماج جي هر ماڻهونءَ کي پنهنجي لپيٽ ۾ آڻي رهيو آهي. جڏهن انسان جي بنيادي ضرورتون پوريون نه ٿين، تڏهن ان جو اثر سندس سوچ، روين ۽ لاڳاپن تي به پوي ٿو. اڄ گهرن ۾ ڇڪتاڻ وڌي رهي آهي، ماڻهو ننڍين ڳالهين تي ناراض ٿي وڃن ٿا، برداشت گهٽجي وئي آهي ۽ سماجي هم آهنگي ڪمزور ٿي رهي آهي. ذهني دٻاءُ، بيچيني، خوف ۽ مايوسي ماڻهن جي روزمره زندگي جو حصو بڻجي ويا آهن.
نوجوان، جيڪي ڪنهن به قوم جو مستقبل هوندا آهن، اهي خاص طور تي هن صورتحال کان متاثر ٿي رهيا آهن. تعليم حاصل ڪرڻ باوجود روزگار جا موقعا محدود آهن، جنهن ڪري هو پنهنجي مستقبل بابت غير يقيني جو شڪار آهن. ڪيترائي نوجوان پاڻ کي بي مقصد محسوس ڪن ٿا، جڏهن ته ڪجهه ملڪ کان ٻاهر وڃڻ کي ئي واحد رستو سمجهن ٿا. دماغي لڏپلاڻ جو وڌندڙ رجحان ملڪ لاءِ هڪ وڏو چئلينج بڻجي چڪو آهي، ڇاڪاڻ ته قابليت رکندڙ نوجوان پنهنجو مستقبل ٻاهر ڳولڻ لڳا آهن.
عالمي سطح تي به حالتون پاڪستان لاءِ سازگار ناهن. وچ اوڀر ۾ وڌندڙ ڇڪتاڻ، خاص طور ايران، اسرائيل ۽ آمريڪا جي وچ ۾ ڇڪتاڻ، تيل جي اگهن ۽ عالمي واپار تي اثر وجهي رهيو آهي، جنهن جا سڌا اثر پاڪستان جهڙن ملڪن تي پون ٿا. جڏهن عالمي مارڪيٽن ۾ تيل مهانگو ٿئي ٿو، ته ان جو بار سڌو سنئون عام ماڻهو تي پوي ٿو، ڇاڪاڻ ته ٽرانسپورٽ، بجلي ۽ خوراڪ جي قيمتن ۾ واڌ اچي ٿي. ان سان گڏ گڏيل عرب امارات جهڙن مالي ساٿين جو دٻاءُ ۽ قرضن جي واپسي جا مطالبا به معيشت لاءِ نوان مسئلا پيدا ڪري رهيا آهن. جيڪڏهن اهڙي مالي مدد ۾ گهٽتائي اچي ٿي، ته پاڪستان جا مثال سٽا جي ناڻي جا ذخيرا متاثر ٿيندا، جنهن سان رپئي جي قدر ۾ گهٽتائي ۽ مهانگائي ۾ وڌيڪ اضافو ٿيندو. ٻاهرين ملڪن مان ايندڙ پئسا، جيڪي ڪيترن ئي خاندانن لاءِ زندگي جو اهم سهارو آهن، انهن ۾ به گهٽتائي جو خدشو موجود آهي، خاص طور تي خليجي ملڪن ۾ معاشي سست رفتاري سبب.
ملڪي سطح تي سياسي صورتحال به عوام لاءِ ڪو خاص آسرو پيدا نه ڪري رهي آهي. سياستدانن جا بيان، واعدا ۽ بحث گهڻو ڪري عوام جي روزمره مسئلن کان ڪٽيل نظر اچن ٿا. حڪمراني جو مرڪز عام ماڻهو جي مسئلن بدران سياسي مفادن تي وڌيڪ ڌيان ڏيندي محسوس ٿئي ٿو. نتيجي طور عوام پاڻ کي اڪيلو ۽ بي يار و مددگار محسوس ڪري رهيو آهي. سياسي عدم استحڪام به معيشت کي متاثر ڪري رهيو آهي، جنهن سان سيڙپڪاري گهٽجي رهي آهي ۽ روزگار جا موقعا محدود ٿي رهيا آهن.
سنڌ سميت ملڪ جي ڪيترن ئي علائقن ۾ حالتون وڌيڪ سنگين آهن. ڳوٺن ۾ ماڻهو بنيادي سهولتن جهڙوڪ صاف پاڻي، صحت ۽ تعليم کان محروم آهن، جڏهن ته شهرن ۾ وچولو طبقو به مهانگائي جي دٻاءُ هيٺ اچي چڪو آهي. ڪيترائي خاندان پنهنجا خرچ گهٽائڻ لاءِ تعليم، صحت ۽ خوراڪ جهڙين بنيادي ضرورتن تي به سمجهوتو ڪرڻ تي مجبور آهن. اهو نه رڳو انساني ترقي کي روڪي رهيو آهي، پر سماج ۾ اڻبرابري کي به وڌائي رهيو آهي. ان باوجود، پاڪستاني عوام جي هڪ خاص خوبي اها آهي ته هو مشڪل حالتن ۾ به جيئڻ جا طريقا ڳولي وٺي ٿو. ماڻهو ٻه يا ٽي نوڪريون ڪري رهيا آهن،
نوجوان ننڍا ڪاروبار شروع ڪري رهيا آهن، عورتون به معاشي سرگرمين ۾ حصو وٺي رهيون آهن، ۽ ڪيترائي ماڻهو آن لائين ذريعن سان ڪم ڪرڻ جي ڪوشش ڪري رهيا آهن. گڏيل خاندانن جو نظام به ڪيترن لاءِ هڪ سهارو بڻجي رهيو آهي، جتي وسيلا گڏ ڪري زندگي کي سنڀالڻ جي ڪوشش ڪئي وڃي ٿي.
ساڳئي وقت، ذهني دٻاءُ کي گهٽائڻ لاءِ ماڻهو مختلف طريقا اختيار ڪري رهيا آهن. عبادت، روحانيت، سماجي رابطن کي برقرار رکڻ ۽ هڪ ٻئي سان ڳالهائڻ ماڻهن لاءِ سڪون جو ذريعو بڻجي رهيا آهن. پر انهن سڀني ڪوششن باوجود، ذهني ٿڪاوٽ ۽ اندروني بيچيني هڪ حقيقت بڻجي چڪي آهي، جنهن کي نظرانداز ڪرڻ وڌيڪ نقصانڪار ٿي سگهي ٿو.
حقيقت اها آهي ته مهانگائي ۽ بي يقيني جو هي دؤر رڳو مالي نه، پر ذهني ۽ سماجي بحران ۾ به تبديل ٿي چڪو آهي. ماڻهو اندروني طور ٿڪجي پيا آهن، پر ٻاهرين طور پاڻ کي مضبوط ڏيکارڻ جي ڪوشش ڪري رهيا آهن. اهو هڪ اهڙو خاموش بحران آهي، جيڪو جيڪڏهن وقت سر حل نه ڪيو ويو، ته سماج جي بنيادن کي ڪمزور ڪري سگهي ٿو.
اڄ ضرورت ان ڳالهه جي آهي ته رياست، سياست ۽ سماج گڏجي هڪ سنجيده حڪمت عملي اختيار ڪن، جنهن ۾ عوام جي بنيادي ضرورتن، روزگار جي فراهمي، تعليم ۽ صحت کي اوليت ڏني وڃي. خاص طور تي ذهني صحت کي پاليسي جو حصو بڻائڻ گهرجي، جيئن ماڻهو پنهنجي مسئلن بابت کلي ڳالهائي سگهن ۽ مدد حاصل ڪري سگهن. نوجوانن لاءِ روزگار جا موقعا پيدا ڪرڻ، تعليم جي معيار کي بهتر بڻائڻ ۽ سماجي انصاف کي يقيني بڻائڻ وقت جي اهم ضرورت آهي. اهو چوڻ غلط نه ٿيندو ته پاڪستاني عوام اڃا تائين بيهي رهيو آهي، جدوجهد ڪري رهيو آهي ۽ اميد سان جيئڻ جي ڪوشش ڪري رهيو آهي. پر سوال اهو آهي ته ڇا اها جدوجهد ڪيتري دير تائين جاري رهي سگهي ٿي؟ جيڪڏهن حالتون نه بدليون، ته هي بقا جي جنگ وڌيڪ ڏکيو رخ اختيار ڪري سگهي ٿي. پر جيڪڏهن صحيح فيصلا ڪيا ويا، ته اڃا به اميد جي روشني موجود آهي، جيڪا هن ملڪ کي بهتر، مستحڪم ۽ ذهني طور مضبوط مستقبل ڏانهن وٺي وڃي سگهي ٿي.