انساني تاريخ ۾ جادو، ٽوڻا ٽوٽڪا، تعويذ ۽ غير مرئي قوتن بابت عقيدا صديون پراڻا رهيا آهن. قديم زماني ۾ جڏهن سائنس ايتري ترقي يافته نه هئي، تڏهن ماڻهو قدرتي واقعن، بيمارين يا ذهني پريشانين کي سمجهي نه سگهندا هئا. نتيجي طور اهي طوفانن، وبائن يا غير معمولي ذهني حالتن کي ڪنهن اڻڄاتل يا مافوق الفطرت طاقت سان منسوب ڪندا هئا. اڄ جي دؤر ۾ به دنيا جي ڪيترن ئي معاشرن ۾ اهڙي سوچ موجود آهي، خاص طور تي انهن هنڌن تي، جتي تعليم ۽ سائنسي شعور جي کوٽ آهي. اسان جي معاشري ۾ به جڏهن ماڻهو ڪنهن اڻڄاتل بيماري يا ذهني پريشاني کي منهن ڏين ٿا ته گهڻو ڪري ان کي جادو يا ڪاري جادوءَ سان ڳنڍين ٿا. ڪيترائي ماڻهو اهو سمجهن ٿا ته انهن تي ڪنهن غير مرئي قوت جو اثر آهي، جڏهن ته حقيقت ۾ اهڙا مسئلا گهڻو ڪري نفسياتي يا سماجي نوعيت جا هوندا آهن. هي موضوع رڳو سماجي يا مذهبي بحث تائين محدود ناهي، پر اهو انساني نفسيات، علمي ارتقا ۽ قانوني فڪر سان به گهرو لاڳاپو رکي ٿو. نفسيات جي ماهرن موجب جڏهن انسان شديد ذهني دٻاءُ، خوف يا صدمو برداشت ڪري ٿو ته سندس سوچ ۽ احساسات متاثر ٿي سگهن ٿا. اهڙين حالتن ۾ ڪڏهن ڪڏهن ماڻهو اهڙا تجربا محسوس ڪن ٿا، جيڪي حقيقت ۾ موجود نه هوندا آهن، پر انهن کي بلڪل حقيقي محسوس ٿيندا آهن.
نفسيات ۾ اهڙين حالتن کي psychotic symptoms چيو ويندو آهي. انهن ۾ وهم (hallucinations)، غير منطقي خيال، غير معمولي خوف ۽ شڪ شامل هوندا آهن. مثال طور ڪجهه ماڻهو آواز ٻڌڻ لڳن ٿا، جيڪي حقيقت ۾ موجود نه هوندا آهن، يا کين اهو احساس ٿيندو آهي ته ڪو ماڻهو کين نقصان پهچائڻ چاهي ٿو. اسان جي سماج ۾ اهڙين حالتن کي اڪثر جادو يا جنات جو اثر سمجهيو ويندو آهي. نتيجي طور مريض کي ڊاڪٽر وٽ وٺي وڃڻ بدران عاملن يا ڀوپن وٽ وٺي وڃڻ جو رجحان وڌي وڃي ٿو. ڪيترين حالتن ۾ مريض تي ابتا سبتا عمل ڪرايا ويندا آهن، جنهن سان بيماري وڌيڪ پيچيده ٿي وڃي ٿي. جڏهن علاج جو نتيجو نٿو نڪري ته مريض کي ئي الزام ڏنو وڃي ٿو ته هن عمل صحيح نموني نه ڪيو آهي. اهڙي صورتحال مريض کي وڌيڪ نفسياتي بحران ۾ ڌڪي ڇڏي ٿي. جديد طب مطابق اهڙين حالتن جو علاج ممڪن آهي. نفسياتي دوائون، مشاورت (psychotherapy)، سماجي مدد ۽ خاندان جي تعاون سان مريض کي عام زندگي ڏانهن واپس آڻي سگهجي ٿو.
انساني ذهن تي سماجي ماحول جو به وڏو اثر هوندو آهي. جيڪڏهن ڪنهن معاشري ۾ بار بار اهو ٻڌايو وڃي ته فلاڻي بيماري جادو سبب ٿيندي آهي ته ماڻهو به اهڙي سوچ کي قبول ڪرڻ لڳن ٿا. نفسيات ۾ اهڙي رجحان کي collective belief چيو ويندو آهي. يعني جڏهن سماج جي گهڻائي ڪنهن ڳالهه تي يقين ڪري ٿي ته فرد به ان کي سچ سمجهڻ لڳي ٿو، ڀلي اها ڳالهه حقيقت نه هجي. سماج ۾ ماڻهن کي دوکي ۽ استحصال کان بچائڻ لاءِ قانوني قدمن جي ضرورت هوندي آهي. پاڪستان ۾ به اهڙي قانون سازي بابت بحث ٿيندو رهيو آهي. مثال طور Prevention of Witchcraft Act, 2017 جهڙيون تجويزون پيش ڪيون ويون، جن جو مقصد جادو يا ڪاري جادوءَ جي نالي تي ماڻهن کي دوکو ڏيڻ واري عمل کي روڪڻ هو. ان کان علاوه تازو Criminal Laws (Amendment) Act جي تجويزن ۾ هڪ نئون سيڪشن شامل ڪرڻ جي ڳالهه ڪئي وئي آهي: هن تجويز مطابق جيڪو به شخص جادو، ڪاري جادوءَ يا اهڙين دعوائن جو اشتهار ڏيندو يا انهن جي بنياد تي ماڻهن کي خدمتون مهيا ڪندو، ان کي ڇهه مهينن کان ستن سالن تائين قيد ۽ ڏنڊ جي سزا ٿي سگهي ٿي. بظاهر اهڙي قانون جو مقصد ماڻهن کي دوکي کان بچائڻ آهي، پر ان جي عملدرآمد بابت ڪجهه بنيادي سوال پيدا ٿين ٿا. مثال طور جيڪڏهن ڪو شخص دعويٰ ڪري ته ڪنهن تي جادو ڪيو ويو آهي ته ان جي سچائي کي ڪيئن پرکيو ويندو؟ ڇا ڪنهن ماهر جي راءِ سان اهو ثابت ڪيو ويندو ته واقعي جادو ٿيو آهي؟ جيڪڏهن ائين آهي ته پوءِ قانون اڻسڌي طرح هڪ اهڙي شيءِ کي قانوني حيثيت ڏني ويندي، جيڪا سائنسي طور ثابت ٿيل نه آهي۔
سائنس انساني ترقي جو بنيادي ستون آهي. جديد طب، ٽيڪنالاجي ۽ انجنيئرنگ ۾ جيڪا ترقي ٿي آهي، اها سائنسي تحقيق ۽ تجربن جو نتيجو آهي. جيڪڏهن سماج روزمره جي مسئلن کي سائنسي طريقي سان سمجهڻ بدران وهمي طريقن سان سمجهڻ لڳي ته اهو معاشري کي پوئتي ڌڪي سگهي ٿو. اهڙي صورتحال ۾ جعلي عامل ۽ ڀوپا ماڻهن جي لاعلمي مان فائدو وٺن ٿا. اهي ماڻهن کي يقين ڏيارين ٿا ته انهن وٽ اهڙي خاص طاقت آهي، جيڪا هر مسئلي جو حل ڏئي سگهي ٿي. نتيجي طور ڪيترائي ماڻهو پنهنجو پيسو، وقت ۽ اميدون اهڙين دعوائن تي خرچ ڪري ڇڏين ٿا.
انساني سماج جي تاريخ ۾ بيمارين، خوف ۽ غير معمولي حالتن جي تشريح هميشه هڪ اهم مسئلو رهي آهي. وقت سان گڏ سائنس ترقي ڪئي ۽ انساني ذهن بابت تحقيق وڌندي وئي. نتيجي طور دنيا جي ڪيترن ترقي يافته ملڪن، خاص طور تي يورپ، نفسياتي بيمارين کي هڪ طبي حقيقت طور تسليم ڪيو ۽ انهن کي قانوني ۽ طبي فريم ورڪ ۾ شامل ڪيو. يورپ ۾ جديد نفسيات جي ترقي سان گڏ ذهني صحت بابت واضح قانون سازي ڪئي وئي. نتيجي طور ڪيترائي ماڻهو جيڪي اڳ سماجي طور الڳ سمجهيا ويندا هئا، هاڻي علاج حاصل ڪري عام زندگي گذاري رهيا آهن.
ڪجهه عرصو اڳ منهنجي مطالعي هيٺ مشهور ناول “Rage of Angels” آيو، جيڪو نامور ليکڪ Sidney Sheldon لکيو آهي. هن ناول ۾ قانون، انساني نفسيات ۽ طاقت جي جدوجهد کي انتهائي دلچسپ انداز سان پيش ڪيو ويو آهي. ناول ۾ هڪ اهڙو ڪيس بيان ٿيل آهي جتي هڪ وڪيل عدالت ۾ نفسياتي بيماري جي بنياد تي دفاع پيش ڪري ٿو. ظاهر ۾ اهو واقعو ڪنهن مافوق الفطرت اثر جهڙو لڳي ٿو، پر ماهرن جي راءِ سان ثابت ڪيو وڃي ٿو ته اهو اصل ۾ هڪ نفسياتي بيماري آهي. اهڙي ادب پڙهڻ سان اهو احساس ٿيندو آهي ته ڪيترائي مسئلا جيڪي اسان مافوق الفطرت سمجهون ٿا، اصل ۾ انساني نفسيات ۽ سماجي حالتن سان لاڳاپيل هوندا آهن. سماج ۾ مثبت تبديلي تڏهن ممڪن آهي جڏهن تعليم، سائنس، قانون ۽ ادب گڏجي ڪم ڪن. تعليم ماڻهن کي سوال ڪرڻ سيکاري ٿي، سائنس مسئلن کي دليل سان سمجهڻ جو طريقو ڏئي ٿي، قانون ماڻهن کي استحصال کان بچائي ٿو ۽ ادب انسان کي پنهنجي اندروني دنيا بابت سوچڻ تي مجبور ڪري ٿو. جيڪڏهن سماج ۾ سائنسي سوچ، ذهني صحت بابت آگاهي ۽ قانوني شعور وڌايو وڃي ته ڪيترائي وهم پاڻمرادو ختم ٿي سگهن ٿا. جادو يا غير فطري قوتن بابت عقيدا انساني تاريخ جو حصو رهيا آهن، پر جديد دور ۾ انهن مسئلن کي سمجهڻ لاءِ سائنسي ۽ طبي طريقا موجود آهن. جڏهن سائنس، قانون، تعليم ۽ ادب گڏجي ڪم ڪندا ته سماج ۾ اهڙو شعور پيدا ٿيندو جيڪو انسان کي خوف ۽ وهم بدران علم ۽ دليل جي روشني ۾ سوچڻ سيکاريندو. اهڙي شعور سان ئي هڪ باشعور، صحتمند ۽ ترقي يافته معاشرو وجود ۾ اچي سگهي ٿو.