اسين ملتان ۽ ملتاني ماڻهن جي ڳالھ ڪري رهيا آهيون، تن ڏينهن جي ڳالهه، جن بابت اڳي عرض ڪري چڪو آهيان ته اُن وقت ملتان هڪ ترقي پسند، روشن خيال ۽ عوام دوست شهر هو۔ تعليمي ادارن جي شاگرد تنظيمن، ننڍين وڏين صنعتن ۽ سرڪاري کاتن ۽ ادارن جي مزدور يونينن جي سرگرمين سبب ملتان جرڪندڙ شهر هو۔ اُن ئي ملتان جون ٻه اهم مزدور يونينون شهر جي ترقي پسند سياست ۾ ڪرنگهي جي هڏي جي حيثيت رکنديون هيون۔ انهن ٻنهي مزدور يونينن مان وڌيڪ اهميت ڀاڻ فيڪٽري جي مزدور يونين کي حاصل هئي، جنهن جو صدر نثار خان هو۔ هن ڊگهي عرصي تائين پورهيت سياست جو جهنڊو بلند رکيو۔ ٻي مزدور يونين ڪالوني ٽيڪسٽائيل ملز جي هئي، جنهن جو سرواڻ شير علي ۽ رانا جان محمد هئا۔ هي اها ساڳي ڪالوني ٽيڪسٽائيل مل آهي، جتي جنرل ضياءُ الحق جي سفاڪ آمريت جي دور ۾ فوجي حڪومت ۽ سرمائيداري جي گٺ جوڙ سان مزدورن جو قتلِ عام ٿيو هو۔ ڪجهه سال اڳ “انجمنِ متاثرين جماعت اسلامي ۽ جنرل ضياءُ الحق” وارو هارون الرشيد (هاڻي هارون الرشيد انجمن عاشقانِ عمران خان جو حصو آهي) پنهنجي ڪالم ۾ اُن سفاڪاڻي قتلِ عام جي مهينن ۽ سالن کي مٽائي، ان خوني واقعي کي هن پيپلز پارٽي جي دور جو واقعو لکي ڇڏيو۔ تڏهن هن طالب علم کي خليفه هارون الرشيد کي ٻڌائڻو پيو ته اهو بربريت سان ڀريل واقعو سندس محبوب جنرل ضياءُ الحق جي دور ۾ پيش آيو هو، ۽ اهو به ته بيگم نصرت ڀٽو صاحبه مزدورن سان تعزيت ۽ همدردي لاءِ ويس بدلائي ملتان پهتيون هيون۔
ضيائي آمريت جي ان اونداهن ڏينهن کي اڳتي پوئتي ڪرڻ ۽ تاريخ مسخ ڪرڻ جي هن مڪروهه ڪوشش تي خليفه ڪڏهن به شرمندو نه ٿيو۔ فقير راحمون جي چوڻ موجب، خليفه ڄائي ڄم کان “شرم پروف” آهي۔ هن تعميرِ ملت اسڪول گلمرگ روڊ، رحيم يار خان واري واقعي تي به ڪڏهن شرمندگي محسوس نه ڪئي۔
تعمير ملت اسڪول واري ڪهاڻيءَ کي ڇڏيو ۽ خليفي کي به، جنهن کي سندس دوست محبت سان “چاچا ڪُپي” سڏين ٿا۔ هاڻي اچو ته ملتان جون ڳالهيون ڪريون۔ من ٿو چاهي ته جيڪو ڪجهه يادداشت ۾ محفوظ آهي، اهو سڀ لکي ڇڏيان، ڀلي ترتيب في الحال درست نه هجي ـ ترتيب بعد ۾ به ٺاهي سگهجي ٿي، جيڪڏهن وقت، زندگي ۽ يادداشت گڏ رهيا ته…
ملتان ۾ مٿي ذڪر ٿيل ٻن مزدور تنظيمَن کان پوءِ، هڪ ٻي ترقي پسند مزدور يونين پورهيتن جي حلقن کان ٻاهر به عوام ۾ وڏي مقبوليت حاصل ڪئي۔ اها هئي “جي ٽي ايس مزدور يونين” (گورنمينٽ ٽرانسپورٽ سروس، ملتان زون جي مزدور يونين)۔ ملڪ منظور حسين، الاهي بخش لغاري ۽ ممتاز راڪيٽ هن جي ٽي ايس مزدور يونين جا روحِ روان هئا۔ جنرل ضياءُ جي ان فساد سان ڀرپور دور ۾ انهن ٽنهي مزدور اڳواڻن ڊگهي عرصي تائين جيل ڪاٽيو، ۽ وڏي بهادري سان مزاحمت ڪئي۔ لڳ ڀڳ ڏهاڪو سال اڳ ملڪ منظور حسين سان ملتان ڪورٽ ۾ حڪيم محمود خان غوري ايڊووڪيٽ جي چيمبر ۾ ٻه ٽي ملاقاتون ٿيون، خبر پئي ته ملڪ صاحب ڪورٽ ۾ ٺيڪي تي ڪينٽين هلائي رهيو آهي۔
ممتاز راڪيٽ رڳو نالي جا راڪيٽ نه هئا، ائين چئجي ته هو مزدور يونين جي سياست جو “راڪيٽ لانچر” هو۔ فوجي آمريت جي ڪارندن کي هنن رُڪَ جا چڻا چٻرايا۔ الاهي بخش لغاري هڪ دلچسپ شخص هو؛ ساڄي هٿ جي آخري ٻن آڱرين ۾ سگريٽ رکندو، مُٺ بند ڪري ڊگهو سُوٽو هڻي دونهين جا ڇمر ٺاهيندو هو۔ انهن ڏينهن ۾ مزدور يونين جي سياست جا گهڻا سرگرم اڳواڻ نظرياتي طور کاٻي ڌر سان لاڳاپيل هوندا هئا۔ اسلام پسند به هئا، جيڪي جماعت اسلامي کان متاثر- اهي اين ايل ايف (NLF) جي نالي سان ڪم ڪندا هئا۔ مزدور اڳواڻن جون شهر ۾ ٽن هنڌن تي ٿاڪ هوندي هئي: پهرين “جي ٽي ايس ڊيره اڊا اسٽينڊ” واري ڪنٽين ٻاهران، ٻي ملتان ڪينٽ جي ريلوي اسٽيشن جي پليٽفارم نمبر 2 تي، ۽ ٽئين “قلعو ڪهنه قاسم باغ واري ڪيفي عرفات ۾۔ روزاني جي بنياد تي ٿيندڙ انهن مزدورن، هارين، شاگردن ۽ سياسي ڪارڪنن جي بيٺڪن کان سواءِ، هفتي ۾ هڪ ڪٺ ملڪ الطاف علي کوکر جي رهائشگاهه تي آچر جي ڏينهن ٿيندو هو، جيڪو پيپلز پارٽي جي باني اڳواڻن مان هو۔ هي سلسلو ڪيترن ئي ڏهاڪن تائين جاري رهيو (ممڪن آهي ته اڃا تائين جاري هجي، ۽ هي طالب علم ان کان بيخبر هجي)۔ ملڪ صاحب هاڻوڪن ڏينهن ۾ عليل آهن، پر ڪجهه سال اڳ تائين هي هفتيوار ڪٺ باقاعدگي سان ٿيندو هو۔
ملتان ۾ ترقي پسندن جو هڪ ٻيو مستقل ٺڪاڻو “گلڊ هوٽل” جي ويجهو لالا منصور ڪريم سيال جو گهر رهيو۔ اهو رڳو ملتان شهر لاءِ نه پر سڄي سرائيڪي وسيب جي مختلف خيالن رکندڙ ترقي پسند ۽ قوم پرست ڪارڪنن جو به مرڪز رهيو۔ منصور ڪريم سيال جي گهر جي شهرت اها هئي ته اتي ‘قيام ۽ طعام’ جي سهولت بنا ڪنهن فرق جي موجود هوندي هئي، مڪالمن ۽ بحثن جون مجلسون لڳنديون هيون، ۽ جيڪڏهن ڪنهن مسافر يا مهمان جا پيسا ختم ٿي ويندا هئا ته کيس واپسي جو ڀاڙو خرچ به ملي ويندو هو۔ منصور ڪريم سيال ڪجهه عرصو اڳ وفات ڪري ويو آهي۔ ڪيڏو نه شانائتو ۽ قربائتو دوست هو! اسان سندن الهڙ جوانيءَ جو وقت به ڏٺو. بوسڪي جي قميص، اڇي لٺي جي شلوار، هٿ ۾ ڊن هل سگريٽ جو پاڪيٽ، ۽ ٻنهي هٿن سان دوستن ۽ هم خيالن تي اور گهور ٿيندڙ منصور ڪريم، نج ترقي پسند انسان هو۔ زندگيءَ جي آخري سالن ۾ هو بيمار رهيو، پر پوءِ به محفلن ۽ سياسي گڏجاڻين ۾ شرڪت لاءِ ضرور پهچي ويندو هو۔ ڪوشش ڪندس ته هن سلسليوار لکڻين ۾ سندن لاءِ الڳ سان هڪ تحرير لکان۔
ملتان جي سياسي ڪارڪنن ۽ قوم پرستن جي هڪ ٻي مستقل ٿاڪ جو ذڪر ڪرڻ به ضروري آهي۔ اهو ٺڪاڻو خانيوال روڊ تي “لنگاه هائوس” کان ٿورو اڳتي هڪ گهٽيءَ ۾ لالا سيد زمان جعفري جو گهر هو۔ هتي سياسي ۽ قوم پرست ڪارڪنن سان گڏ “پِياڪن” جو ميڙ شام جو ئي گڏ ٿي ويندو هو ۽ هر ڪو پنهنجي ظرف موجب “توفيق” حاصل ڪندو هو۔ هن “توفيق” حاصل ڪرڻ جي ڊگهي وضاحت جي ضرورت ناهي، بس ايترو چئبو ته توفيق پسند حالتِ پرواز ۾ ڏاهپ جا اعليٰ مظاهرا ڪندا هئا ۽ “غير توفيق پسند” انهن کي ڀوڳيندا هئا۔ هي ٺڪاڻو زمان جعفري جي زندگيءَ جي آخري ڏينهن تائين آباد رهيو۔ البته “توفيق پسندن” جون مرادون منصور ڪريم سيال جي اوطاق تي به پوريون ٿينديون هيون، پر زمان جعفري وٽ سموري ترقي پسنديءَ جي باوجود “توفيق پسندن” جا ٻه درجا هئا: هڪ “بالٽي گروپ” ۽ ٻيا “مڊل ڪلاسيا”.
زمان جعفري کي اسين محبت ۽ احترام مان لالا زمان جعفري چوندا هئاسين، ۽ هو واقعي به نئين نسل جي ملتاني ۽ وسيبي ماڻهن جو ‘لالا’ هو۔ جنرل ضياءُ الحق جي مارشل لا لڳڻ کان پوءِ اسان جي محبوب دوست بيرسٽر تاج محمد لنگاه مرحوم، جڏهن خورشيد حسن مير سان گڏجي عوامي جمهوري پارٽي ٺاهي هئي، ته ان جو پهريون ورڪرز ڪنوينشن لالا زمان جعفري جي رهائشگاهه تي ئي منعقد ٿيو هو۔
(هلندڙ)