انساني جسم هڪ انتهائي پيچيده نظام آهي، جنهن ۾ هر عضوو ٻئي سان ڪنهن نه ڪنهن طرح ڳنڍيل آهي. جديد طبي سائنس جي ترقيءَ اسان کي اهو ٻڌايو آهي ته جيڪي شيون اسان الڳ سمجهندا هئاسين، اهي اصل ۾ گهري لاڳاپي ۾ آهن. اهڙو ئي هڪ اهم تعلق ٻڌڻ جي صلاحيت ۽ دماغي صحت جي وچ ۾ دريافت ٿيو آهي. گذريل ڪجهه سالن ۾ ٿيل عالمي تحقيقن مان اهو ثابت ٿيو آهي ته ٻڌڻ جي صلاحيت جو گهٽجڻ يا ٻوڙاڻ صرف ڪنن جو مسئلو ناهي، پر اهو دماغ جي ڪارڪردگيءَ سان سڌو سنئون ڳنڍيل آهي ۽ ڊيمنشيا (Dementia) جهڙي سنگين بيماريءَ جو هڪ اهم سبب بڻجي سگهي ٿو.
دنيا جي آبادي تيزيءَ سان پوڙهي ٿي رهي آهي. جيئن جيئن زندگيءَ جي شرح وڌي رهي آهي، تيئن عمر سان لاڳاپيل بيماريون به وڌي رهيون آهن. ڊيمنشيا، جنهن ۾ يادگيري وڃائڻ، سوچڻ جي صلاحيت ختم ٿيڻ ۽ روزمره جا ڪم ڪرڻ جي سگهه گهٽجڻ شامل آهي، ان وقت سڄي دنيا جي صحت جي نظام لاءِ هڪ وڏو چئلينج آهي. عالمي صحت جي ادارن، جهڙوڪ ورلڊ هيلٿ آرگنائيزيشن (WHO) ۽ لانسيٽ ڪميشن (The Lancet Commission)، خبردار ڪيو آهي ته جيڪڏهن اسان روڪڻ جي قابل خطرن تي ڌيان نه ڏنو ته ڊيمنشيا جا مريض ٻيڻا ٿي ويندا. انهن خطرن مان سڀ کان مٿانهون ۽ اهم “ٻڌڻ جي صلاحيت جو نقصان” (Hearing Loss) آهي.
ٻڌڻ جي صلاحيت ۽ دماغ: هڪ پيچيده لاڳاپو
ڪيترائي ماڻهو ائين سمجهندا آهن ته آواز صرف ڪنن ذريعي ٻڌبو آهي، پر حقيقت ۾ ڪن رڳو هڪ رستي جو ڪم ڪن ٿا، جڏهن ته اصل ڪم دماغ ۾ ٿئي ٿو. ڪن آوازن کي برقي سگنلن ۾ تبديل ڪن ٿا، جيڪي پوءِ دماغي نيورونز تائين پهچن ٿا. جڏهن ٻڌڻ جي صلاحيت گهٽجي ويندي آهي، ته دماغ تائين پهچندڙ معلومات جو وهڪرو گهٽجي ويندو آهي. هي عمل دماغ تي ٽن طريقن سان اثرانداز ٿئي ٿو. جڏهن ڪنهن ماڻهو کي ٻڌڻ ۾ تڪليف هوندي آهي، ته ان جو دماغ آوازن کي سمجهڻ لاءِ ٻيڻي محنت ڪندو آهي. دماغ کي هر آواز کي پوريءَ طرح سمجهڻ لاءِ پنهنجي ڪارڪردگي جو وڌيڪ حصو خرچ ڪرڻو پوندو آهي. ان اضافي ڪم جي ڪري دماغ ٿڪجي پوي ٿو. وقت سان گڏ، دماغ جو اهو حصو جيڪو ٻولي ۽ يادگيريءَ لاءِ ذميوار آهي، ان تي دٻاءُ وڌي ٿو، جنهن جي نتيجي ۾ دماغي سيلز ڪمزور ٿيڻ لڳن ٿا.
سماجي اڪيلائي (Social Isolation)
انسان هڪ سماجي جيو آهي. ٻڌڻ جي صلاحيت گهٽ هجڻ ڪري ماڻهو ٻين سان ڳالهائڻ کان پاسو ڪندا آهن. محفلن ۾ وڃڻ يا دوستن سان گڏ ويهڻ کين مشڪل لڳندو آهي، ڇاڪاڻ ته هو ڳالهه سمجهي نٿا سگهن. نتيجي ۾، اهي ماڻهو اڪيلائيءَ جو شڪار ٿي ويندا آهن. اڪيلائي ڊيمنشيا لاءِ سڀ کان وڏو محرڪ آهي، ڇو ته دماغ کي نوان چئلينج ۽ سماجي ماحول نه ملڻ ڪري ان جي “نيورل پلاسٽيسٽي” (Neural Plasticity) ختم ٿيڻ لڳندي آهي.
دماغ جو ڍانچو تبديل ٿيڻ (Atrophy)
ايم آر آءِ (MRI) اسڪين ٻڌائين ٿا ته ٻڌڻ جي صلاحيت وڃائڻ وارن ماڻهن ۾ دماغ جا ڪجهه حصا ٻين جي ڀيٽ ۾ تيزيءَ سان سڪڙڻ (Shrink) لڳن ٿا. خاص طور تي اهي حصا جيڪي آڊيو معلومات پروسيس ڪن ٿا، اهي ڪم نه ملڻ ڪري گهٽجي وڃن ٿا، جيڪو اڳتي هلي دماغ جي مجموعي ڪارڪردگي کي متاثر ڪري ٿو. هاڻ سوال اهو آهي ته ڇا اسان ڊيمنشيا کي روڪي سگهون ٿا؟ جديد تحقيق هن سوال جو جواب “ها” ۾ ڏئي ٿي. لانسيٽ ڪميشن جي هڪ تفصيلي رپورٽ موجب، ڊيمنشيا جا تقريبن 40 سيڪڙو ڪيس اهڙن عنصرن تي ٻڌل آهن، جن کي روڪي سگهجي ٿو. ان ۾ ٻڌڻ جي صلاحيت جو نقصان صرف هڪ اهم عنصر ناهي، پر ان کي درست ڪرڻ سڀ کان آسان آهي. جيڪڏهن وچين عمر ۾ ئي ماڻهو پنهنجي ٻڌڻ جي صلاحيت جو خيال رکن، ته اڳتي هلي ڊيمنشيا جو خطرو گهٽجي سگهي ٿو. ان جو مطلب اهو ناهي ته هيئرنگ ايڊز لڳائڻ سان ڊيمنشيا جو مڪمل علاج ٿي ويندو، پر اهو ان جي رفتار کي ضرور سست ڪري سگهي ٿو. عالمي سطح تي ڪم ڪندڙ نيورو سائنسدانن ۽ اي اين ٽي (ENT) ماهرن ڪجهه اهم تجويزون ڏنيون آهن، جن تي عمل ڪرڻ وقت جي گهرج آهي. 50 سالن جي عمر کان پوءِ هر ماڻهوءَ کي لازمي طور پنهنجي ڪنن جي چڪاس ڪرائڻ گهرجي. گهڻو ڪري ماڻهن کي خبر ئي ناهي هوندي ته انهن جي ٻڌڻ جي صلاحيت گهٽجي رهي آهي، ڇو ته اهو عمل تمام آهستي ٿئي ٿو. ڪيترائي ماڻهو هيئرنگ ايڊز (Hearing Aids) استعمال ڪرڻ کان انڪار ڪن ٿا، ڇاڪاڻ ته انهن کي سماجي شرم محسوس ٿيندو آهي. پر هيئرنگ ايڊز صرف ٻڌڻ لاءِ ناهن، اهي دماغ لاءِ هڪ “متحرڪ رکڻ واري مشين” (Stimulator) آهن. اهي دماغ کي سجاڳ رکن ٿا. صنعتي علائقن ۾ ڪم ڪندڙ يا بلند آواز واري ماحول ۾ رهندڙ ماڻهن کي ڪنن جي حفاظت لاءِ earplugs يا خاص حفاظتي آلات استعمال ڪرڻ گهرجن. گوڙ جي آلودگي نه رڳو ڪنن جا پردا متاثر ڪري ٿي، پر اها دماغ تي به دائمي اثر وجهي ٿي. جيڪڏهن ٻڌڻ ۾ تڪليف آهي، ته پوءِ به گهر ۾ نه ويهو. مختلف سرگرمين ۾ حصو وٺو. ٻين سان ڳالهه ٻولهه ڪرڻ دوران دماغ کي پوري طاقت سان ڪم ڪرڻو پوي ٿو، جيڪو دماغ جي صحت لاءِ بهترين ورزش آهي.
سنڌ ۽ پاڪستان ۾ موجوده صورتحال: چئلينجز
سنڌ ۾ ٻڌڻ جي صلاحيت جي نقصان ۽ ان جي نتيجي ۾ پيدا ٿيندڙ دماغي صحت جي مسئلن جا ڪجهه خاص سبب آهن. سنڌ جي ٻهراڙين ۽ ڪيترن ئي شهرن ۾ “اِي اين ٽي” (ENT) جا ماهر ۽ ٻڌڻ جي صلاحيت جا ٽيسٽ (Audiometry) ڪرڻ وارا مرڪز تمام گهٽ آهن. حيدرآباد جهڙن شهرن ۾ سرڪاري اسپتالن (جهڙوڪ سول اسپتال يا سوشل سيڪيورٽي اسپتال) ۾ سهولتون آهن، پر عام ماڻهوءَ جي اتي رسائي ۽ ڄاڻ جي کوٽ هڪ وڏو مسئلو آهي. سنڌ جا وڏا شهر (ڪراچي، حيدرآباد، سکر) گوڙ جي آلودگي ۾ گهيريل آهن. ٽريفڪ، ڪارخانن جو شور ۽ لاؤڊ اسپيڪرن جو غير ضروري استعمال اسان جي آباديءَ جي ٻڌڻ جي صلاحيت کي تيزيءَ سان متاثر ڪري رهيا آهن. هڪ سٺي معيار جي هيئرنگ ايڊ (Hearing Aid) پاڪستان ۾ درآمد ڪئي ويندي آهي، جنهن جي قيمت عام ماڻهوءَ جي پهچ کان ٻاهر هوندي آهي. ان ڪري مريض اڪثر ڪري ان کي استعمال ڪرڻ بجاءِ ٻوڙاڻ سان سمجهوتو ڪري وٺندا آهن. اسان جي سماج ۾ ٻڌڻ جي صلاحيت جي گهٽجڻ کي هڪ “عمر جو قدرتي عمل” سمجهيو ويندو آهي. جڏهن گهر جو ڪو بزرگ ڪنهن ڳالهه جو غلط جواب ڏئي يا ٻڌڻ ۾ تڪليف محسوس ڪري، ته ان کي “ڪاوڙ” يا “بي ڌياني” جو نالو ڏنو ويندو آهي، نه ڪي طبي مسئلو سمجهيو ويندو آهي. ان لاء ضروري آهي ته سڄي سنڌ جي ضلعي اسپتالن ۾ “ٻڌڻ جي چڪاس جا ڪيمپ” لڳائڻ گهرجن. صرف بزرگن لاءِ نه، پر اسڪولي ٻارن لاءِ به ٻڌڻ جي صلاحيت جي چڪاس لازمي هئڻ گهرجي، ڇاڪاڻ ته ڪيترن ئي ٻارن ۾ هي مسئلو پيدائشي هوندو آهي، جيڪو وقت سان گڏ وڌي ويندو آهي. حڪومت کي گهرجي ته هيئرنگ ايڊز کي “ضروري طبي اوزار” قرار ڏئي انهن تي ٽيڪس ختم ڪري يا انهن کي سبسڊي تي فراهم ڪري، جيئن غريب مريضن کي اها سستي ملي سگهي. جيڪڏهن اسان جا انجنيئرنگ ادارا (جهڙوڪ مهراڻ يونيورسٽي) صحت جي ماهرن سان ملي ڪري مقامي سطح تي سستا هيئرنگ ايڊز تيار ڪن، ته اهو هڪ انقلابي قدم هوندو. اخبارن، ريڊيو ۽ سوشل ميڊيا ذريعي سنڌي ٻوليءَ ۾ مهم هلائڻ گهرجي ته “ٻڌڻ جي صلاحيت جو نقصان صرف ڪنن جو مسئلو ناهي، پر اهو توهان جي دماغ جي ڪمزوريءَ جو سبب بڻجي سگهي ٿو.” گهرن ۾ بزرگن سان ڳالهائڻ جو طريقو تبديل ڪرڻ گهرجي. واضح ۽ سڌي لهجي ۾ ڳالهائڻ، انهن کي سماجي محفلن ۾ شامل ڪرڻ ۽ انهن جي مسئلي کي سمجهڻ ڊيمنشيا جي رفتار کي گهٽائڻ ۾ مددگار ثابت ٿيندو. سنڌ جي شهري انتظاميه کي گهرجي ته گوڙ جي آلودگي بابت قانونن تي سختي سان عمل ڪرائي، خاص طور تي ڪارخانن ۽ ٽريفڪ جي شور کي ڪنٽرول ڪرڻ لاءِ زوننگ (Zoning) ڪئي وڃي.