جيئن ايران واري جنگ عالمي طاقت جي توازن کي نئين شڪل ڏئي رهي آهي، بيجنگ ٽرمپ- شي سربراهي اجلاس ۾ واشنگٽن تي وڌندڙ اثر ۽ برتري سان داخل ٿي رهيو آهي۔
گذريل ڪجهه مهينن ۾ جيوپوليٽيڪل شطرنج جي بساط ڊرامائي انداز ۾ بدلجي وئي آهي، جنهن ڊونلڊ ٽرمپ ۽ شي جن پنگ جي وچ ۾ هڪ متوقع پر غيرمتوازن سربراهي اجلاس لاءِ ماحول تيار ڪيو آهي. واشنگٽن بار بار اهو ظاهر ڪيو آهي ته هو هن ملاقات کي ڪيتري اهميت ڏئي ٿو، جڏهن ته بيجنگ هميشه وانگر ماپيل ۽ محتاط انداز اختيار ڪيو آهي، اجلاس کي ڪنهن وڏي پيش رفت بدران “رابطي” ۽ “اسٽريٽجڪ رهنمائي” جي وسيع ضرورت جو حصو قرار ڏنو آهي۔
هي نفيس سفارتي انداز دنيا جي بدلجندڙ طاقت جي توازن بابت گهڻو ڪجهه ظاهر ڪري ٿو۔ ڏهاڪن ۾ پهريون ڀيرو، آمريڪا پاڻ کي شديد ڪمزوريءَ واري حالت ۾ ڏسي رهيو آهي، جتي هو پاڻ پنهنجي پيدا ڪيل بحران مان نڪرڻ لاءِ چين جي سهڪار تي گھڻي حد تائين ڀاڙي رهيو آهي۔
آمريڪا جي هن ڏکي حالت جو بنيادي سبب وچ اوڀر ۾ سندس تازي فوجي مهم جو ناڪام ٿيڻ آهي۔ ايران خلاف اسرائيل سان گڏجي غيرقانوني ۽ بنا اشتعال جي جنگ شروع ڪرڻ کان پوءِ، آمريڪي فوج پاڻ کي هڪ مهانگي ۽ ڊگهي جمود واري صورتحال ۾ ڦاٿل ڏٺو آهي۔ جواب ۾، تهران عملي طور تي آبنائي هرمز کي بند ڪري ڇڏيو آهي، جتي هاڻي آمريڪا جا هڪ درجن کان وڌيڪ جنگي جهاز ناڪابندي لاڳو ڪري بيٺل آهن، جنهن سبب ڪيترائي سامونڊي جهاز پنهنجا رستا بدلائڻ تي مجبور ٿيا آهن۔ ان سان عالمي توانائي مارڪيٽن ۾ جهٽڪا لڳا آهن ۽ عالمي معاشي بحران جا خدشا وڌي ويا آهن۔ واشنگٽن هاڻي ڪنهن نموني ان مان نڪرڻ جي رستي جي تلاش ۾ آهي۔
پنهنجي روايتي سختگير بيانن جي ابتڙ، آمريڪا جا اعليٰ عملدار — جن ۾ پرڏيهي وزير مارڪو روبيو ۽ خزاني واري وزير اسڪاٽ بيسنٽ شامل آهن — هاڻي چين کان مداخلت لاءِ تقريباً مايوس اپيلون ڪري رهيا آهن۔ هو بيجنگ کي درخواست ڪري رهيا آهن ته هو پنهنجو اثر رسوخ استعمال ڪري ايران کي آبنائي هرمز ٻيهر کولڻ لاءِ راضي ڪري۔
هن صورتحال کي وڌيڪ دلچسپ بڻائيندڙ ڳالهه آمريڪي پاليسيءَ جي اندر موجود تضاد آهي۔ هڪ طرف ٽرمپ ۽ روبيو هرمز بحران بابت چين کان مدد گهرن ٿا، ته ٻئي طرف آمريڪا جو مجموعي رويو اڃا به جارحاڻو آهي، جتي ٽيڪنالاجي پابندين ۽ ٻين مسئلن تي تڪرار لاڳاپن تي ڇانيل آهن۔ هي تضاد هڪ اهڙي انتظاميا کي ظاهر ڪري ٿو جيڪا وڌندڙ بيچينيءَ ۾ هلي رهي آهي۔
واشنگٽن جي ڪهاڻي چين کي اهو ملڪ ظاهر ڪري ٿي جيڪو سڀ کان وڌيڪ حل لاءِ بيقرار آهي، ڇاڪاڻ ته چين وچ اوڀر جي توانائي درآمد تي گهڻو ڀاڙي ٿو۔ پر هي اندازو چين جي اسٽريٽجڪ تياريءَ بابت درست ناھي۔ بحران سبب مفلوج ٿيڻ بدران، بيجنگ اڳ ئي غيرمعمولي لچڪ جو مظاهرو ڪري چڪو آهي۔ منظم ذخيره اندوزي، متنوع سپلاءِ چينز ۽ مضبوط ملڪي پيداوار جي ذريعي، چين هن بندش کي حيرت انگيز نموني سنڀالي ورتو آهي، ۽ ان قسم جي فوري معاشي ڌڪ کان بچي ويو آهي جنهن جي واشنگٽن کي اميد هئي۔
نتيجي طور، بيجنگ هرمز واري تڪرار کي هڪ اهم امتحان سمجهي ٿو، جيڪو هو اڳ ئي پاس ڪري چڪو آهي۔ حالتن کي سمجهندي، چين ڪنهن به جلدبازيءَ ۾ واشنگٽن کي بچائڻ لاءِ تيار ناهي۔ تازين سفارتي ڳالهين مان اها ڳالهه وڌيڪ واضح ٿي آهي۔ چين بحران دوران ايران سان ويجهي رابطي ۾ رهيو آهي، جتي پرڏيهي وزير وانگ يي پنهنجي ايراني هم منصب سان صورتحال تي ڳالهيون ڪيون آهن۔ ايران تي صرف هرمز کولڻ لاءِ دٻاءُ وجهڻ بدران، بيجنگ هاڻي هڪ جامع “وڏي سوديبازي” لاءِ پاڻ کي تيار ڪري رهيو آهي۔ آمريڪا کي مجبور ڪري سگهجي ٿو ته هو ايران خلاف دشمنيون ختم ڪري، پابنديون هٽائي ۽ وچ اوڀر ۾ هڪ نئين گهڻ قطبي سلامتي ڍانچي کي قبول ڪري، ته پوءِ رڳو هڪ معمولي رعايت تي ڇو راضي ٿيو وڃي؟
ايران جنگ ختم ڪرڻ لاءِ آمريڪي تجويز جو جواب جمع ڪرايو آهي، جنهن ۾ جنگبندي ۽ آبنائي ھرمز جي سلامتي تي ڌيان ڏنو ويو آهي، پر ٽرمپ ان کي فوراً “مڪمل طور ناقابل قبول” قرار ڏئي ڇڏيو، جنهن سان اهو ظاهر ٿيو ته واشنگٽن اڃا به اهڙي جمود ۾ ڦاٿل آهي، جنهن کي ٽوڙڻ لاءِ هو بيجنگ کان اميد رکي ٿو۔
چين هي باهه نه لڳائي هئي، پر هاڻي چين واحد لازمي طاقت بڻجي چڪو آهي، جيڪو ان کي پنهنجي شرطن تي وسائي سگهي ٿو۔ فوري بحران کان علاوه، بيجنگ جو آخري اسٽريٽجڪ ڌيان تائيوان جي بنيادي مسئلي تي قائم آهي۔ اها وڌندڙ خوداعتمادي يقيناً ٽرمپ- شي اجلاس ۾ به نظر ايندي۔ جڏهن ته ٽرمپ گهريلو سياسي بحرانن کان ڌيان هٽائڻ لاءِ ڪنهن ظاهري ڪاميابي ۽ تصويري موقعي لاءِ بيقرار آهي، شي ڊگهي راند کيڏڻ جي پوزيشن ۾ آهي۔
اڳوڻين انتظاميائن جيان مبهم سفارتي خوشگوارين تي اڪتفا ڪرڻ بدران، بيجنگ هاڻي دٻاءُ کي وڌيڪ تيز ڪرڻ جي اميد رکي ٿو۔ چين ممڪن آهي ته آمريڪا کان واضح مطالبو ڪري ته هو تائيوان جي آزاديءَ جي مخالفت ڪري، ۽ صرف “حمايت نه ڪرڻ” واري ڪمزور موقف کان اڳتي وڌي۔
ٽرمپ، ڪنهن فتح جي خواهش ۾، شايد تائيوان کي سوديبازيءَ جي اوزار طور استعمال ڪرڻ جي ڪوشش ڪري۔ هو شايد هرمز کولڻ، آمريڪي زرعي ۽ توانائي شين جي وڏي خريداري، يا ٻين تڪرارن ۾ امن ڪرائڻ لاءِ چين جي سهڪار جي بدلي ۾ تائيوان بابت رعايتون پيش ڪري۔
پر بيجنگ ايترو غيرمنظم ناهي جو اهڙن مختصر مدي واري ڄار ۾ ڦاسي وڃي۔ تائيوان چين لاءِ هڪ بنيادي ۽ ناقابل سوديبازي مفاد آهي، ۽ ڪنهن به عارضي سودي لاءِ ان تي سمجهوتو ڪرڻ اسٽريٽجڪ طور بيوقوفي هوندي۔
جڏهن ته ٽرمپ شايد شي جن پنگ سان پنهنجي ذاتي لاڳاپن جي تعريف ڪري ۽ دوستانه سوديبازيءَ جي تصوير پيش ڪري، بيجنگ کي سامهون ويٺل شخص بابت ڪا به خوشفهمي ناهي۔ چين جي قيادت سمجهي ٿي ته ٽرمپ تي مڪمل ڀروسو نٿو ڪري سگهجي؛ اڄ ٿيل ڪو به معاهدو سڀاڻي سندس مزاج يا سياسي حساب ڪتاب جي بنياد تي رد ٿي سگهي ٿو۔ ان باوجود جو بيجنگ “وڏي سوديبازي” جي امڪان تي ڳالهائي ٿو ۽ خوشگوار ماحول برقرار رکي ٿو، هو ٽرمپ جي واعدن تي ساختي طور ڀاڙڻ کان انڪار ڪري ٿو۔
ايندڙ مهينن دوران آمريڪا سان ٻہ طرفا لاڳاپا مستحڪم ڪري — خاص طور تي جڏهن سڄي سال ۾ ٻنهي اڳواڻن جي وچ ۾ ڪيترين اعليٰ سطحي ملاقاتن جو شيڊول موجود آهي — چين اهڙو اڳڪٿي لائق خارجي ماحول حاصل ڪرڻ چاهي ٿو جيڪو سندس ڊگهي مدي واري عروج لاءِ سازگار هجي۔
پر بيجنگ لاءِ داءُ رڳو تائيوان تائين محدود ناهي۔ چين جي هڪ اهم ترجيح جاپان جي ٻيهر فوجي طاقت وڌائڻ بابت مضبوط ضمانتون حاصل ڪرڻ به هوندي۔ جيئن ٽوڪيو تيزي سان پنهنجي فوجي صلاحيتن کي وڌائي رهيو آهي ۽ تائيوان بابت ڪنهن ممڪن بحران ۾ مداخلت ڪرڻ جي خواهش جو وڌيڪ کلي اظهار ڪري رهيو آهي، چين واشنگٽن کان مطالبو ڪندو ته هو پنهنجي اتحادي جي خواهشن کي سختي سان محدود ڪري۔
وڏي جيوپوليٽيڪل سطح تي، بيجنگ پاڻ کي هڪ ذميوار ۽ استحڪام پيدا ڪندڙ وڏي طاقت طور پيش ڪري رهيو آهي، جيڪو بار بار عالمي برادريءَ کي هرمز بحران کي گهٽائڻ ۽ وسيع معاشي تباهي روڪڻ لاءِ سڏي رهيو آهي۔ ائين ڪندي، چين پاڻ کي هڪ اهڙي آمريڪا جي مقابلي ۾ پيش ڪري ٿو، جيڪو کلي عام غيرقانوني جنگيون شروع ڪري رهيو آهي ۽ جنهن تي ناقدين “رياستي دهشتگردي” جا الزام لڳائين ٿا، جن ۾ پرڏيهي اڳواڻن ۽ سندن خاندانن جي غيرعدالتي اغوا ۽ قتل شامل آهن۔
ايندڙ ڏينهن نه صرف آمريڪا- چين لاڳاپن جي مستقبل لاءِ اهم آهن، پر ايران خلاف آمريڪا- اسرائيل جنگ جي حل ۽ عالمي نظام جي وسيع ڍانچي لاءِ به فيصلائتا آهن۔ خليج ۾ آمريڪي يڪ طرفي عمل جو دؤر هاڻي مس ساهه کڻي رهيو آهي۔ اسٽريٽجڪ صبر ۽ بحران تي وڌندڙ اثر رسوخ سان ليس، چين ٽرمپ- شي اجلاس ۾ هڪ مضبوط ۽ بااختيار حيثيت سان داخل ٿي رهيو آهي۔
Courtesy: Aljazeera