سھولتن جو فقدان ۽ بنا پلاننگ پاليسيون
سنڌ جو تعليمي نظام هن وقت ڪنهن به اصلاح جي مرحلي ۾ نه، پر مڪمل زوال جي ڪناري تي بيٺو آهي. اسڪول تعليم جا مرڪز نه پر شاگردن لاءِ عذاب گاهه بڻيل آهن. هزارين اسڪول اهڙا آهن، جتي نه مناسب عمارت موجود آهي، نه ڇت صحيح حالت ۾ آهي، نه در ۽ دريون آهن، ۽ نه ئي ٻارن لاءِ محفوظ ويهڻ جو انتظام. سرديءَ ۾ ٻار ڪنبندا ڪلاس رومز ۾ ويهڻ تي مجبور آهن، جتي ٿڌي هوا سڌو سندن جسم سان ٽڪرائجي ٿي. ڪيترن علائقن ۾ ته ٻار کليل آسمان هيٺ پڙهڻ تي مجبور آهن، جنهن کي تعليم چوڻ تعليم جي توهين آهي. اهڙي حالت ۾ سياري جون موڪلون ڊسمبر ۾ ڪري، جنوري جي شديد سردي کي مڪمل طور نظرانداز ڪرڻ، حڪومت جي نااهلي ۽ بي سمجهي جو کليل ثبوت آهي. سڀ کان وڌيڪ افسوسناڪ ڪردار بيوروڪريسي جو آهي، جيڪا سالن کان تعليم کاتي تي قابض آهي. تعليم رڳو بيانن، نوٽيفڪيشنن ۽ اشتهارن سان بهتر نٿي ٿئي. تعليم لاءِ ايمانداري، شعور، منصوبابندي ۽ انساني احساس ضروري آهي. جيڪڏهن اهي عنصر اڄ به شامل نه ڪيا ويا، ته سنڌ جو مستقبل هميشه لاءِ سرد، اونداهو ۽ بيوس رهندو.
استاد عبدالغفار ڇڄڻ / بڊاڻي
خيرپور جو وساريل ڳوٺ: ملنگ خان منڱريو
ڳوٺ ملنگ منڱريو اڄ به تعليم، صحت ۽ بنيادي سهولتن کان محروم آهي. هتي موجود گورنمينٽ پرائمري اسڪول ۾ استاد غائب آهن، جنهن سبب 400 کان وڌيڪ شاگردن جو مستقبل داءُ تي لڳل آهي. اسڪول عمارت زبون، فرنيچر ۽ پاڻيءَ جي سهولت موجود ناهي، نياڻين لاءِ الڳ اسڪول ناهي. ڳوٺاڻن جو واضح مطالبو آهي ته سياسي هائوس ۽ تعليم کاتو فوري طور اسڪول ۾ استاد مقرر ڪرائين، ٻي صورت ۾ ايندڙ چونڊن ۾ ووٽنگ جو سخت بائيڪاٽ ڪيو ويندو. هي رڳو احتجاج نه، پر هڪ وساريل ڳوٺ جو دردناڪ آواز آهي. رياست کي سمجهڻ گهرجي ته تعليم ڪا مهرباني نه، پر هر ٻار جو بنيادي حق آهي.
وقار منڱريو/ خيرپور
ماڻھو ڇا چوندا؟
اسان اھڙي سماج ۾ پيدا ڪيا ويا آھيون جنھن سماج ۾ ڪنھن به انسان کي پوئتي ڌِڪڻ لاءِ گھڻي قدر اھو ئي چيو ويندو آھي ته “ماڻھو ڇا چوندا؟” مطلب ته ان سماج جي حصي مان اگر ڪوئي به ھڪڙو قدم اڳتي وڌائي ٿو ته پوءِ ماڻھو ڇا چوندا؟ ڇوڪرو/ڇوڪري اسڪول وڃڻ شروع ڪري ٿو ته پوءِ ماڻھو ڇا چوندا؟ اگر ڪوئي پنھنجو ذھن تبديل ڪرڻ لاءِ تنھائي پسند ٿئي ٿو ته پوءِ ماڻھو ڇا چوندا؟ بس ماڻھو ڇا چوندا؟ اسان جي سماج جو Motive ٿي ويو آھي، ته پوءِ ڇا ڪجي ان سماج لاءِ جيڪو سماج ماڻھن جي اشاري تي ھلي ٿو..؟ رومي سلطنت جي بادشاهه ۽ ھڪ ڏاھو انسان مارڪس اوريليئس (Marcus Aurelius) لکي ٿو ته مونکي ھميشه اھا ڳالھه حيران ڪندي آھي ته اسان سڀ پاڻ سان ٻين جي مقابلي ۾ گھڻي محبت ڪندا آھيون پر اھا ڳالھه به حيران ڪندڙ آھي اسان ٻين جي راءِ يا ٻين جي صلاح مشوري کي وڌيڪ ترجيح ڏيندا آھيون پر ايپيڪٽيٽيس چوي ٿو ته: ماڻھو ڇا چوندا؟ اھا ٻاھرين شيءِ آھي، تون ڇا چوندو آھين؟ اھا تنھنجي اصل طاقت آھي.
مھراڻ دايو/ڳڙھي خيرو
روبوٽ انسانن جا دشمن نه آهن
جڏهن به روبوٽن يا آرٽيفيشل انٽيليجنس AI جو ذڪر ٿيندو آهي ته گهڻن ماڻهن جي ذهن ۾ خوف پيدا ٿيندو آهي ته شايد ايندڙ وقت ۾ AI جا ٺھيل روبوٽ انسانن کان نوڪريون کسي وٺندا ۽ انسان انھن ڪمن جي حوالي سان ناڪاره ٿي ويندو پر حقيقت ان خوف کان ڪافي مختلف آهي. روبوٽ انسانن جا دشمن نه آهن بلڪه اهي انسان جي ئي سوچيل سمجهيل ھڪ تخليق آهي جيڪي انسانن پنھنجي سهولت لاءِ تيار ڪيا آهن. انسان تخليقي ڪمن جي حوالي سان روبوٽن کان گھڻو فائديمند ۽ ضروري آھن ڇو ته انسان ۾ احساس ھوندو آھي جيڪو روبوٽن ۾ نه ھوندو آھي انسان جي اصل طاقت سندس شعور ۽ تخليقي سوچ آهي. اصل خطرو روبوٽ نه آهن پر انهن جو غلط استعمال آهي جيڪڏهن ٽيڪنالاجي کي بنا اصولن،انساني ۽ جاني نقصان تحت استعمال ڪيو ويو ته مسئلا پيدا ٿي سگهن ٿا تنهن ڪري ضروري آهي ته روبوٽ ۽ AI تي انسان جو ڪنٽرول هجي نه ته انسان روبوٽن جو غلام بڻجي ويندا.
عبدالحفيظ ڪنڀر/ ڳوٺ باقر خان نظاماڻي
آئون پڻ پنهون پاڻ ۽ ڪتابن جي دنيا!
هڪ ڏينهن سوشل ميڊيا تي هڪ تازو ڇپيل ڪتاب نظر مان گذريو جنهن جو ٽاپڪ ڇرڪائيندڙ:“ آئون پڻ پنهون پاڻ” آهي۔ هي ڪتاب ادي سردار خاتون جو لکيل آهي۔ جنهن سان ذاتي طور سڃاڻپ ناهي ته ڇا آهي ؟ پر اخباري دنيا ۾ ڳنڍيل هئڻ ڪري مون جيڪي به سندس ڪالم ۽ ڪهاڻيون پڙهيون آهن۔ سندس لکڻيون Climax سان ڀرپور مليون آهن. هڪ ليکڪ تبصرو ڪندي لکيو ته: سردار خاتون جي ڪتاب ۾ ڪلائميڪس ڪونهي! کيس چيم: ادا هن ليکڪه جيڪي سوشل ميڊيا يا اخباري ڪالم لکيا آهن جيڪڏهن اهو مواد ڪتابي صورت ۾ آندو هوندس ته يقينن! ڪلائمڪس سان ڀرپور هوندو. ريگل چوڪ ڪراچي مان اهو ڪتاب نه مليو افسوس! سان چئجي ته سنڌي ادب ۾ ليکڪ جي سوچ وارو نقاد ملڻ بجاءِ مختلف يا وڏي سوچ وارن کي ڪتاب ڏنا وڃن ٿا، جنهن ڪري ادب پنهنجو معيار وڃائيندو ٿو پيو وڃي!
رياض امر ٻجورو