پاڪستان ۾ معيشت بابت هڪ عجيب روايت ٺهي وئي آهي. جڏهن به دنيا ۾ ڪو بحران پيدا ٿئي، تيل مهانگو ٿي وڃي، عالمي سياست ۾ تڪرار وڌي وڃي يا ملڪ جي خزاني تي دٻاءُ وڌي، ته سڀ کان پهرين حل طور ڳالهه ٿيندي آهي سرڪاري ملازمن جي پگهارن ۾ ڪٽوتي جي. لڳي ٿو ڄڻ دنيا جي سموري معيشت ڪنهن سرڪاري آفيس ۾ ويٺل ملازم جي کيسي ۾ بند هجي. جيڪڏهن تيل مهانگو ٿئي ٿو ته شايد ڪنهن ڪلارڪ فائيل غلط جاءِ تي رکي ڇڏيو آهي، ۽ جيڪڏهن عالمي سياست ۾ ڇڪتاڻ وڌي وڃي ته شايد ڪنهن ملازم چانهه جي وقفي دوران اهڙو فيصلو ڪري ڇڏيو آهي، جنهن جا اثر سڄي دنيا تائين پهچي ويا آهن.
حڪومت عالمي حالتن کي ڏسندي سرڪاري ملازمن جي پنج کان ٽيهه سيڪڙو تائين پگهارن ۾ ڪٽوتي تي غور ڪري رهي آهي. دليل اهو ڏنو پيو وڃي ته جيڪڏهن وچ اوڀر ۾ حالتون خراب ٿي وڃن ۽ آبناءِ هرمز بند ٿي وڃي ته تيل جي فراهمي متاثر ٿي سگهي ٿي. هاڻي هڪ عام سرڪاري ملازم اها خبر پڙهي حيران ٿي وڃي ٿو ۽ دل ۾ سوچي ٿو ته شايد حڪومت کي شڪ آهي ته هرمز جي سامونڊي لنگهه تي تالو به اسان ئي لڳايو آهي. آفيسن ۾ پوءِ مذاق شروع ٿي وڃي ٿو. ڪو چوي ٿو ته لڳي ٿو اسان جي موٽرسائيڪل ۾ وڌل ٻه ليٽر پيٽرول ئي عالمي تيل جي مارڪيٽ کي هلائي رهيو آهي، ۽ ڪو ٻيو کلندي جواب ڏئي ٿو ته جيڪڏهن پگهار ۾ ڪٽوتي نه ڪئي وئي هجي ته شايد وزيراعظم کي به سائيڪل تي آفيس نه اچڻو پوي ها.
سرڪاري ملازم واقعي هڪ عجيب ڪردار آهي. اهو ئي ماڻهو اسڪول ۾ ٻارن کي پڙهائي ٿو، اسپتال ۾ مريضن جو علاج ڪري ٿو، آفيسن ۾ فائيلن کي ترتيب ڏئي ٿو ۽ روزانو جي بنياد تي سرڪاري نظام کي هلائڻ ۾ پنهنجو ڪردار ادا ڪري ٿو. صبح سوير بس يا موٽرسائيڪل تي آفيس پهچي ٿو، سڄو ڏينهن ڪم ڪري ٿو ۽ شام جو گهر وڃي ٻارن جي پڙهائي، گهر جي خرچن ۽ زندگي جي فڪرن ۾ لڳي وڃي ٿو. پر جڏهن عالمي سياست ۾ ڪو مسئلو پيدا ٿئي ٿو ته لڳي ٿو ڄڻ ان جو ذميوار به اهو ئي ملازم آهي.
اصل مسخري تڏهن شروع ٿئي ٿي، جڏهن ڪفايت شعاري جي ڳالهه ٿئي ٿي. اسان وٽ عام طور اها مهم هيٺين سطح کان شروع ٿيندي آهي. قرباني پهريان سرڪاري ملازم ڏي، باقي ماڻهو پوءِ سوچيندا. تاريخ ۾ به سادگي جا مثال ٻڌايا ويندا آهن. چيو ويندو آهي ته هڪ دؤر ۾ صدر جنرل ضياءُ الحق عوام کي سادگيءَ جو پيغام ڏيڻ لاءِ سائيڪل تي آفيس وڃڻ جي ڳالهه ڪئي هئي ته جيئن ماڻهن ۾ بچت جو شعور پيدا ٿئي. هاڻي جيڪڏهن واقعي سادگي جو زمانو اچي ويو آهي ته ڇو نه اها روايت ٻيهر شروع ڪئي وڃي.
تصور ڪريو ته هڪ ڏينهن وزيراعظم قوم سان خطاب ڪري اعلان ڪري ٿو ته ملڪ مشڪل حالتن مان گذري رهيو آهي، تنهنڪري اڄ کان آئون به سادگي اختيار ڪريان ٿو. ان کان پوءِ خبر اچي ٿي ته وزيراعظم هاڻي مهانگو سوٽ نه پائيندو، پر سادي قميص ۽ گوڏ پائي آفيس ايندو. سرڪاري گاڏين جا ڊگها قافلا گهٽ ڪيا ويندا، ايئر ڪنڊيشنر جو استعمال محدود ڪيو ويندو ۽ وزيراعظم به عام ماڻهن وانگر سائيڪل تي آفيس وڃڻ شروع ڪندو.
اسلام آباد جي رستن تي صبح جو اهو منظر ڏاڍو دلچسپ لڳندو. هڪ سائيڪل آهستي آهستي اڳتي وڌي رهي آهي، اڳيان وزيراعظم ويٺو آهي ۽ پٺيان سيڪيورٽي وارو سائيڪل تي اچي رهيو آهي. ماڻهو حيران ٿي ڏسي رهيا آهن ته هي ڪهڙو نئون پروٽوڪول آهي. ڪو دڪاندار کلندي ڏسي ٿو، ڪو نوجوان موبائيل ڪڍي تصوير ڪڍي ٿو ۽ ڪو بزرگ چوي ٿو ته لڳي ٿو ملڪ ۾ واقعي سادگي جو زمانو اچي ويو آهي.
هيٺ آفيس ۾ ويٺل سرڪاري ملازم جڏهن اهو منظر ڏسي ٿو ته شايد دل ۾ چوي ٿو ته هاڻي لڳي ٿو قرباني جو وقت سڀني لاءِ آهي. گرمي جي هڪ عام پاڪستاني رات جو تصور ڪريو. گهرن جي ڇتين تي ماڻهو تڏو يا چادر وڇائي آسمان هيٺ سمهي رهيا آهن. ڪٿي ٻار تارا ڳڻي رهيا آهن ته ڪٿي بزرگ هٿ جو هٿ وارو پکو هلائي رهيا آهن. ۽ انهن مان هڪ ڇت اهڙي به آهي جتي وزيراعظم ۽ سندس ڪابينا به ساڳئي آسمان هيٺ تڏو يا چادر وڇائي سمهي رهيا آهن، ڇو ته ملڪ ۾ ڪفايت شعاري جو اعلان ٿي چڪو آهي.اهو منظر ٻڌڻ ۾ مذاق لڳي ٿو، پر ان ۾ هڪ سنجيده سوال به لڪل آهي. جيڪڏهن قرباني واقعي ضروري آهي ته ڇا اها صرف هيٺين کان شروع ٿيندي؟ ڇا هر بحران ۾ سرڪاري ملازم ئي سڀ کان پهرين ياد ايندو؟ سرڪاري ملازم اهو ماڻهو آهي، جيڪو پنهنجي محدود پگهار سان گهر هلائي ٿو، ٻارن جي اسڪول فيس ڀري ٿو، گهر جو راشن وٺي ٿو، بجلي جا بل ادا ڪري ٿو ۽ بيماري ۾ علاج به ڪرائي ٿو. پر جڏهن عالمي مارڪيٽ ۾ هلچل اچي ٿي يا تيل مهانگو ٿئي ٿو ته اثر سڀ کان پهرين هن جي کيسي تي پوي ٿو.
ان ڪري آفيسن ۾ ڪڏهن ڪڏهن ملازم پاڻ ۾ مذاق ڪندي چوندا آهن ته شايد دنيا جا سڀ بحران سرڪاري ملازم جي پگهار سان ئي حل ٿين ٿا. حقيقت ۾ اها ڳالهه صرف مذاق نه آهي، بلڪه هڪ تلخ سچ به آهي. جيڪڏهن ملڪ کي مشڪل حالتن مان ڪڍڻو آهي ته قرباني سڀني کي ڏيڻي پوندي. جڏهن مٿيان ماڻهو پاڻ مثال قائم ڪن ٿا ته هيٺيان ماڻهو به دل سان ساٿ ڏين ٿا.
شايد اهو ڏينهن به اچي جڏهن اخبار ۾ هي خبر ڇپجي ته پگهارن ۾ ڪٽوتي کان پوءِ وزيراعظم سائيڪل تي آفيس اچڻ شروع ڪيو، گوڏ پائي سادگي اختيار ڪئي ۽ ملڪ ۾ ڪفايت شعاري جو نئون دؤر شروع ٿي ويو. اهو منظر يقين ڪريو ته دلچسپ به هوندو ۽ سبق ڏيندڙ به، ڇو ته جڏهن اڳواڻ پاڻ سادگي اختيار ڪن ٿا ته پوءِ عوام کي به قرباني ڏيڻ ۾ ڪو اعتراض نه رهندو. پوءِ شايد سرڪاري ملازم به کلندي چوي ته هاڻي ٺيڪ آهي، هاڻي قرباني سڀ گڏجي ڏئي رهيا آهيون