سنڌي قومپرستي پاڪستان جي وفاقي ڍانچي اندر ڊگهي عرصي کان هڪ اهم سياسي وهڪرو رهي آهي. 1960ع جي ڏهاڪي جي آخر کان وٺي ان جو پاڪستان پيپلز پارٽي (پي پي پي) جي سياست سان ويجهو لاڳاپو رهيو آهي، ڪڏهن سماجي حمايتي بنياد طور، ته ڪڏهن سياسي اوزار طور. ذوالفقار علي ڀٽو کان بينظير ڀٽو ۽ هاڻي آصف علي زرداري تائين، پارٽي پاڻ کي هميشه ان واحد سياسي قوت طور پيش ڪندي رهي آهي، جيڪا سنڌي قومپرستي کي سنڀالي، قابو ۾ رکي يا غير مؤثر بڻائي سگهي ٿي. اھا دعويٰ ڏهاڪن کان سنڌ جي سياست جي رخ کي صورت ڏيندي آئي آهي، پر هاڻي ان تي سنجيدگي سان ٻيهر نظر وجهڻ ضروري آهي.
سياسي اڻٽر هجڻ جو بيانيو:
پي پي پي پاران رياستي طاقت جي مرڪزن اڳيان بار بار اهو موقف پيش ڪيو ويو آهي ته جيڪڏهن سنڌ مان پي پي پي کي اقتدار کان هٽايو ويو ته سنڌو ديش جي حمايت ڪندڙ سياسي قوتن لاءِ جاءِ ٺهي ويندي. اھو دليل عسڪري اسٽيبلشمينٽ، وفاقي پاليسي سازن ۽ مکيه ڌارا جي سياسي پارٽين تائين پهچايو ويو، جنهن جي نتيجي ۾ پي پي پي کي سندس حڪمراني جي واضح ناڪامين باوجود سياسي طور اڻٽر سمجهيو ويو. بيانيو هميشه هڪ ئي رهيو آهي ته خامين جي باوجود، سنڌ ۾ عدم استحڪام روڪڻ لاءِ پي پي پي ئي آخري ديوار آهي.
سنڌي قومپرستي جي مسخ ٿيل تصوير:
حقيقت ۾ هي بيانيو سنڌي قومپرستي جي چونڊيل ۽ محدود تشريح تي ٻڌل آهي. سنڌي قومپرست جماعتن ۽ ڪارڪنن جي وڏي اڪثريت پاڪستان جي آئين کي قبول ڪري ٿي، پارلياماني نظام اندر ڪم ڪري ٿي ۽ چونڊن ۾ حصو وٺي ٿي. جڏهن ان جون عليحدگي پسند تنظيمون هڪ نهايت محدود حصو آهن، جن جي عوامي حمايت انتهائي گهٽ ۽ محدود آهي. سنڌي قومپرستي کي وفاق خلاف شڪايتن جي جائز اظهار طور قبول ڪرڻ بدران، ان کي غلط طريقي سان صرف پنهنجي اقتدار جي راه هموار ڪرڻ جي هڪ ھٿيار طور بار بار رياست لاءِ امڪاني خطري طور پيش ڪيو ويو آهي.
انتهاپسند قومپرستي بطور سياسي حوالو:
سنڌ جي سياسي حلقن ۾ اها ڳالهه محسوس ڪئي پئي وڃي ته پي پي پي جي اها دعويٰ، حڪمت عملي ته اها ئي واحد استحڪامي قوت آهي، ملڪ جي آئين ۽ جمهوريت تي يقين رکندڙ قومپرست متبادل کي به ڪمزور ڪري ٿي. اها حڪمت عملي نه رڳو پيپلزپارٽي جي حڪومت ۾ رهڻ جي راه هموار ڪري ٿي، ان سان گڏ کيس هر قسم جي پڇاڻي کا آجو به ڪري ٿي. ان سموري پسمنظر ۾ عليحدگي پسند سوچ هڪ حقيقي سياسي چئلينج کان وڌيڪ هڪ حوالو بڻجي ٿي، جنهن کي بيانيو ٺاهڻ، سياسي سوديبازي ۽ احتساب کان بچڻ لاءِ استعمال ڪيو وڃي ٿو.
حڪمراني جون ناڪاميون ۽ نوجوانن جي مايوسي:
سنڌ ۾ پي پي پي جو ڊگهو اقتدار مسلسل خراب طرز حڪمراني جي مسئلن سان ڳنڍيل رهيو آهي. ڪمزور خدمتن جي فراهمي، سرپرستي تي ٻڌل نظام، ميرٽ جي پائمالي ۽ وڏي پيماني تي ڪرپشن عوامي اعتماد کي سخت نقصان پهچايو آهي. تعليم، صحت، شهري انفراسٽرڪچر ۽ پاڻي جو انتظام اڃا تائين دائمي ناڪاميءَ جون علامتون آهن. خاص طور تي تعليم يافته سنڌي نوجوانن ۽ وچولي طبقي ۾ ان صورتحال سياسي لاتعلقي ۽ مايوسي کي جنم ڏنو آهي. اهو احساس ته ميرٽ بي معنيٰ آهي ۽ احتساب ناپيد، نه رڳو حڪمران پارٽي کان پر مجموعي جمهوري عمل کان به ماڻهن کي پري ڪري رهيو آهي. هي ماحول، قومپرست نظريي کان وڌيڪ، سياسي ويڳاڻپ جو وڏو سبب بڻيو آهي.
قومپرستن جي بي دخلي:
هن سياسي ماڊل جو هڪ ٻيو نتيجو آئين تي يقين رکندڙ سنڌي قومپرستن جو عملي طرح ڪنڊائتو ٿيڻ آهي. چونڊن ۾ غلبو، سرپرستي واري سياست ۽ بيانيي تي ڪنٽرول انهن کي پارليامينٽ ۽ قومي بحث ۾ مؤثر ڪردار ادا ڪرڻ کان روڪيو آهي. نتيجي طور، اسلام آباد ۾ سنڌ جي نمائندگي محدود ۽ هڪ رخي رهي آهي. ڪيترائي سنڌي ووٽر، خاص طور تي نوجوان، پنهنجن مسئلن کي مختلف نظرياتي پليٽ فارمن تي ظاهر ٿيندو نٿا ڏسن، جنهن سان اهو احساس وڌيڪ مضبوط ٿئي ٿو ته سياسي شرڪت حقيقي اختيار مهيا نٿي ڪري.
سنڌ جو سياسي استحڪام ڪنهن هڪ پارٽي جي اجاره داري تي دارومدار نٿو رکي. اهو اداراتي شموليت ۽ مقابلي واري سياست سان جڙيل آهي. جمهوريت تي ويساهه رکندڙ قومپرست آوازَن کي پارليامينٽ ۾ جاءِ ڏيڻ وفاقي اتحاد کي ڪمزور نه، پر مضبوط ڪندو. ان سان اختلاف لاءِ سياسي رستا کلي ويندا، مقابلي ذريعي احتساب کي هٿي ملندي. پي پي پي لاءِ اهڙي مقابلي جو مطلب خوف تي ٻڌل بيانيي بدران حڪمراني ۾ سڌارو آڻڻ هوندو.
پيپلز پارٽي ثالث کان وڌيڪ فائدو وٺندڙ جماعت:
دستياب شاهدين مان ظاهر ٿئي ٿو ته پي پي پي سنڌي قومپرستي مان سياسي فائدو ته حاصل ڪيو آهي، پر ان سان لاڳاپيل بنيادي مسئلا سنجيدگي سان حل ناهن ڪيا. پاڻ کي اڻٽر ثالث طور پيش ڪري پارٽي اقتدار برقرار رکيو، جڏهن ته سنڌ جا سماجي ۽ معاشي اشاريا يا ته جمود جو شڪار رهيا يا پوئتي ھليا ويا. قومپرست خواهشن کي هڪ ڪارائتي وفاقي ڍانچي ۾ ضم ڪرڻ بدران، هن مسئلي کي سياسي طور لٽڪائي رکيو ويو ـ سنڀاليو ويو، پر حل نه ڪيو ويو.
سنڌي قومپرستي پنهنجي غالب شڪل ۾ پاڪستان جي سالميت لاءِ خطرو ناهي. اها نمائندگي، حقن ۽ منصفاڻي وفاقيت لاءِ جمهوري مطالبن جو اظهار آهي. اصل خطرو سياسي اجاره دارين، حڪمراني جي ناڪامين ۽ متبادل آوازَن کي رد ڪرڻ ۾ لڪل آهي. سنڌ لاءِ پائيدار سياسي مستقبل لاءِ گهڻ رخي سياست، احتساب ۽ حقيقي مقابلو ضروري آهي. صرف ان صورت ۾ سياسي ويڳاڻپ گهٽجي سگهي ٿي، جمهوري اعتماد بحال ٿي سگهي ٿو ۽ خوف بدران رضامنديءَ تي ٻڌل وفاق مضبوط ٿي سگهي ٿو.