دادوءَ جي ماڊل ٽرائل ڪورٽ ام رباب چانڊيو جي والد، ڏاڏي ۽ چاچي جي ٽرپل مرڊر ڪيس ۾ نامزد سمورن جوابدارن کي بري ڪري ڇڏيو. ڪيس ۾ نامزد جوابدار، جن کي آجو قرار ڏنو ويو آهي، انھن ۾ پ پ ايم پي اي سردار خان چانڊيو، برهان خان چانڊيو، اڳوڻو ايس ايڇ او ڪريم بخش چانڊيو ۽ ٻيا شامل آهن. ڪيس ۾ ڪل 8 جوابدار نامزد هئا، جن مان چار جوابدار جيل ۾ ۽ چار ضمانت تي هئا. عدالت ٻاهران ميڊيا سان ڳالهائيندي ام رباب چيو آهي ته عدالت جي اهڙي فيصلي کانپوءِ ائين محسوس ٿئي ٿو ته سردار ۽ ڀوتار قانون کان مٿانهان آهن. ھن چيو ته عوامي عدالت ۾ اسان ڪيس کٽي چڪا آھيون. ماڊل ٽرائل ڪورٽ جي فيصلي خلاف هاءِ ڪورٽ وينداسين.
پاڪستان جي عدالتي نظام جي حوالي سان سڀ کان اول جيڪو سوال سامهون اچي ٿو، اهو آهي انصاف جي فراهمي جو معيار ۽ رفتار. هڪ اهڙو ملڪ جتي آئين هر شهري کي برابري ۽ انصاف جي ضمانت ڏئي ٿو، اتي عملي طور تي انصاف جو حصول ڪيترن ئي رڪاوٽن، ڪمزورين ۽ دٻائن جي ور چڙهيل نظر اچي ٿو. عدالتن ۾ ڪيسن جي انبار، شفاف ٽرائل جي کوٽ، جاچ ۾ ڪوتاهي ۽ مختلف اثرانداز ٿيندڙ عنصر نه صرف انصاف جي عمل کي سست ڪن ٿا، پر ڪيترين ئي حالتن ۾ ان کي مسخ به ڪن ٿا. شفاف ٽرائل ڪنهن به عدالتي نظام جي بنيادي ضرورت آهي. جڏهن ٽرائل شفاف نه هجي، شاهديون صحيح نموني پيش نه ڪيون وڃن، يا عدالتن تي غير ضروري دٻاءُ هجي، ته پوءِ انصاف جو تصور ئي ڪمزور ٿي وڃي ٿو. پاڪستان ۾ ڪيترن ئي ڪيسن ۾ ڏٺو ويو آهي ته يا ته شاهديون ڦيرايون وڃن ٿيون، يا وري شاهدن کي ڌمڪيون ڏئي خاموش ڪرايو وڃي ٿو. اهڙي صورتحال ۾ سچ سامهون اچڻ بدران دٻجي وڃي ٿو، ۽ ڏوهاري قانون جي گرفت کان بچي وڃن ٿا.
ڪيسن جي فيصلن تي اثرانداز ٿيندڙ عنصرن جو پڻ وڏو ڪردار آهي. سياسي اثر، بااثر ماڻهن جو دٻاءُ، پوليس ۽ جاچ ڪندڙ ادارن جي نااهلي يا جانبداري، سڀ گڏجي هڪ اهڙو ماحول پيدا ڪن ٿا جتي انصاف جي عمل کي غيرجانبدار رکڻ ڏکيو ٿي پوي ٿو. خاص طور تي جڏهن فريادي ڌر ڪمزور هجي ۽ جوابدار ڌر بااثر، ته پوءِ انصاف جي ساھمي واضح طرح هڪ طرف جهڪيل نظر اچي ٿي.خوف ۽ دهشت جو عنصر پڻ هڪ اهم مسئلو آهي. ڪيترن ئي ڪيسن ۾ فريادي ڌر کي ڌمڪيون ڏئي يا سماجي ۽ معاشي دٻاءُ وجهي ڪيس تان هٿ کڻڻ لاءِ مجبور ڪيو ويندو آهي. هي رجحان نه صرف قانون جي بالادستي لاءِ خطرو آهي، پر سماج ۾ بيچيني ۽ ناانصافي جي احساس کي به وڌائي ٿو. جڏهن ماڻهن کي يقين نه رهي ته عدالتن مان کين انصاف ملندو، ته پوءِ اهي قانون تي ڀروسو ڪرڻ ڇڏي ڏين ٿا.
ايف آءِ آر جو ڪمزور هجڻ پڻ هڪ بنيادي مسئلو آهي. جيڪڏهن ڪيس جي شروعات ئي صحيح نموني سان نه ٿئي، ته پوءِ سڄو عدالتي عمل متاثر ٿئي ٿو. پوليس جي طرفان صحيح تفصيلن سان ايف آءِ آر داخل نه ڪرڻ، يا جانبداري ڏيکارڻ، بعد ۾ عدالت ۾ ڪيس کي ڪمزور بڻائي ڇڏي ٿو. ان سان گڏ، انويسٽيگيشن ۾ ڪوتاهي پڻ انصاف جي راهه ۾ وڏي رڪاوٽ آهي. جديد تحقيقاتي طريقن جي کوٽ، تربيت جي گهٽتائي ۽ وسيلن جي اڻهوند سبب ڪيترائي اهم پهلو نظرانداز ٿي وڃن ٿا.
اهڙو ئي هڪ مثال ام رباب جي ڪيس جي صورت ۾ سامهون اچي ٿو، جنهن ۾ سندس والد، چاچي ۽ ڏاڏي جي ٽرپل مرڊر جو ڪيس اٺن سالن تائين هليو. اهو عرصو ڪنهن به ڪيس لاءِ غيرمعمولي طور ڊگهو آهي، خاص طور تي جڏهن معاملو ٽن ماڻهن جي قتل جو هجي. هن ڪيس ۾ ڪيترائي اهڙا مرحلا آيا، جتي لڳو ته انصاف جو عمل رڪجي ويو آهي يا ان کي دانسته طور تي سست ڪيو پيو وڃي. ماڊل ٽرائل ڪورٽن جو قيام ان لاءِ ڪيو ويو هو ته ڪيسن کي تڪڙو ۽ موثر نموني سان نبيريو وڃي. پر سوال اهو آهي ته ڇا اهي عدالتون پنهنجو مقصد حاصل ڪري رهيون آهن؟ ام رباب جي ڪيس جهڙا مثال ڏيکارين ٿا ته صرف ادارا قائم ڪرڻ سان مسئلا حل نٿا ٿين، جيستائين انهن کي موثر طريقي سان هلائڻ لاءِ سياسي عزم، وسيلن ۽ شفافيت کي يقيني نه بڻايو وڃي.
هن ڪيس دوران هڪ اهم پهلو ام رباب جي مستقل مزاجي آهي. هڪ نوجوان عورت، جنهن نه صرف پنهنجي خاندان لاءِ انصاف جي جدوجهد جاري رکي، پر هر قسم جي دٻاءُ، ڌمڪين ۽ مشڪلاتن کي برداشت ڪندي اسٽيٽس ڪو کي للڪاريو. سندس جدوجهد نه صرف ذاتي سطح تي اهم آهي، پر اهو پڻ سماج لاءِ هڪ مثال آهي ته ڪيئن هڪ فرد به نظام جي خامين کي بي نقاب ڪري سگهي ٿو. ام رباب جي ڪردار مان اهو سبق ملي ٿو ته جيڪڏهن فريادي ڌر مضبوط ارادو رکي ۽ حق لاءِ بيهي رهي، ته پوءِ نظام جي ڪمزورين باوجود به انصاف جي راهه هموار ٿي سگهي ٿي. پر اها پڻ هڪ تلخ حقيقت آهي ته هر ڪنهن وٽ اهڙي همت ۽ وسيلن جي موجودگي نه هوندي آهي. ڪيترائي ماڻهو دٻاءُ هيٺ اچي هٿ کڻي ويندا آهن، ۽ سندن ڪيس ڪڏهن به انجام تائين نٿا پهچن.
انهيءَ پس منظر ۾ ضروري آهي ته پاڪستان جي عدالتي نظام ۾ بنيادي سڌارا آندا وڃن. جاچ جي عمل کي جديد بڻايو وڃي، پوليس کي غيرجانبدار ۽ جوابده بڻايو وڃي، شاهدن جي تحفظ لاءِ موثر نظام قائم ڪيو وڃي، ۽ عدالتن کي سياسي ۽ سماجي دٻاءُ کان آزاد ڪيو وڃي. ان کان علاوه، ڪيسن جي جلد فيصلي لاءِ عملي قدم کنيا وڃن، نه صرف نعرا هڻڻ تائين محدود رهيو وڃي.
اهو چوڻ غلط نه ٿيندو ته انصاف ڪنهن به مهذب سماج جو بنياد آهي. جيڪڏهن انصاف ڪمزور ٿيندو، ته سماج ۾ بيچيني، بدامني ۽ ناانصافي وڌندي. مٿي ڄاڻايل ٽرپل مرڊر ڪيس اسان کي اهو ياد ڏياري ٿو ته نظام ۾ سڌارن جي ضرورت رڳو هڪ بحث نه، پر هڪ هنگامي ضرورت آهي. جيستائين عدالتي نظام کي شفاف، موثر ۽ عوام دوست نه بڻايو ويندو، تيستائين انصاف هڪ خواب ئي رهندو، حقيقت نه بڻجي سگهندو.