دنيا تيزي سان ترقي ڪري رهي آهي. جديد دوائون، نيون ويڪسينون ۽ علاج جون بهتر سهولتون انسان کي ڪيترين ئي موتمار بيمارين کان بچائي رهيون آهن، پر ان جي باوجود ڪي اهڙيون بيماريون اڄ به لکين زندگيون ڳڙڪائي رهيون آهن، جيڪي گهڻو وقت تائين بغير ڪنهن واضح علامت جي انسان جي جسم کي اندر ئي اندر تباهه ڪنديون رهن ٿيون. هيپاٽائٽس انهن بيمارين مان هڪ آهي، جنهن کي طبي ماهر “خاموش قاتل” (Silent Killer) سڏين ٿا.
هر سال 28 جولاءِ تي سڄي دنيا ۾ عالمي هيپاٽائٽس ڏهاڙو (World Hepatitis Day) ملهايو ويندو آهي. هي ڏينهن نوبل انعام يافته سائنسدان ڊاڪٽر باروچ بلمبرگ جي ياد ۾ ملهايو وڃي ٿو، جنهن هيپاٽائٽس بي وائرس دريافت ڪيو ۽ ان جي ويڪسين جي تياري ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هن سال (2026ع) جو عالمي پيغام “Hepatitis: Let’s Break It Down” آهي، جنهن جو مقصد هيپاٽائٽس بابت موجود غلط فهمين، سماجي بدنامي، تشخيص ۾ دير ۽ علاج تائين پهچ ۾ رڪاوٽن کي ختم ڪرڻ آهي.
هيپاٽائٽس اصل ۾ جگر (Liver) جي سوزش واري بيماري آهي، جيڪا گهڻو ڪري وائرس جي ڪري ٿيندي آهي. هيپاٽائٽس جا پنج اهم قسم آهن: A، B، C، D ۽ E. انهن مان هيپاٽائٽس A ۽ E عام طور آلوده پاڻي يا خوراڪ ذريعي پکڙجن ٿا، جڏهن ته هيپاٽائٽس B ۽ C متاثر رت يا جسماني رطوبتن ذريعي منتقل ٿين ٿا ۽ اهي ئي قسم جگر جي سيروسس (Cirrhosis) ۽ جگر جي ڪينسر جا سڀ کان اهم سبب آهن.
عالمي صحت اداري (WHO) موجب اڄ به دنيا ۾ لڳ ڀڳ 287 ملين ماڻهو دائمي هيپاٽائٽس B يا C سان زندگي گذاري رهيا آهن. هر سال لڳ ڀڳ 13 لک (1.3 ملين) ماڻهو هن بيماري جي پيچيدگين سبب فوت ٿين ٿا. افسوس جي ڳالهه اها آهي ته متاثر ماڻهن جي وڏي اڪثريت کي خبر ئي ناهي ته هو هيپاٽائٽس ۾ مبتلا آهن، ڇاڪاڻ ته بيماري سالن تائين بغير علامتن جي موجود رهي ٿي. هي انگ اکر رڳو طبي مسئلو نه پر عالمي عوامي صحت لاءِ وڏو چئلينج آهن، جنهن کي ختم ڪرڻ لاءِ گڏيل عالمي ڪوششن جي ضرورت آهي.
پاڪستان ۽ سنڌ جي صورتحال:
پاڪستان دنيا جي انهن ملڪن ۾ شامل آهي، جتي هيپاٽائٽس C جو بار تمام گهڻو آهي. اندازن موجب ملڪ ۾ لکين ماڻهو هيپاٽائٽس B ۽ C سان متاثر آهن. عالمي ادارن جي رپورٽن مطابق پاڪستان ۾ هر سال هزارين نوان ڪيس سامهون اچن ٿا، جڏهن ته ڪيترائي ماڻهو دير سان تشخيص ٿيڻ سبب جگر جي شديد بيمارين ۾ مبتلا ٿين ٿا.
سنڌ ۾ به صورتحال ڳڻتيءَ جوڳي آهي. وڏن شهرن کان وٺي ٻهراڙي تائين غير محفوظ انجيڪشن، غير معياري رت جي منتقلي، استعمال ٿيل سرنجن جو ٻيهر استعمال، غير جراثيم ڪش اوزارن سان ڏندن يا آپريشن جا عمل، حجامن وٽ ساڳئي بليڊ جو بار بار استعمال ۽ غير رجسٽرڊ ڪلينڪن ۾ طبي بي احتياطي هن بيماري جي پکڙجڻ جا اهم سبب آهن.
ڪيتريون ئي تحقيقون ٻڌائين ٿيون ته پاڪستان ۾ دنيا جي ٻين ڪيترن ئي ملڪن جي ڀيٽ ۾ غير ضروري انجيڪشن لڳرائڻ جو رجحان وڌيڪ آهي، جيڪو هيپاٽائٽس جي پکڙجڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو.
خاموش قاتل ڇو؟
هيپاٽائٽس B ۽ C جي سڀ کان خطرناڪ ڳالهه اها آهي ته ڪيترن ئي مريضن کي سالن تائين ڪا خاص تڪليف محسوس نٿي ٿئي. ان دوران وائرس آهستي آهستي جگر کي نقصان پهچائيندو رهي ٿو. جڏهن علامتون ظاهر ٿين ٿيون ته انهن ۾ هي شامل ٿي سگهن ٿيون:
مسلسل ٿڪاوٽ، ڪمزوري، بک گهٽ لڳڻ، الٽي، هلڪو بخار، پيٽ جي ساڄي پاسي سور، پيشاب جو ڳاڙهو ٿيڻ، اکين ۽ چمڙي جو پيلو ٿيڻ، وزن گهٽجڻ، جسم ۾ خارش.
بدقسمتيءَ سان ڪيترائي ماڻهو انهن علامتن کي معمولي سمجهي نظرانداز ڪندا آهن، جنهن سبب بيماري اڳتي وڌي جگر جي سيروسس يا جگر جي ڪينسر تائين پهچي سگهي ٿي.
ڪير خطري ۾ آهي؟
هيپاٽائٽس ڪنهن به عمر جي ماڻهوءَ کي ٿي سگهي ٿي، پر ڪجهه ماڻهو وڌيڪ خطري ۾ هوندا آهن، جهڙوڪ: بار بار انجيڪشن لڳرائيندڙ ماڻهو، غير محفوظ رت لڳرائيندڙ مريض، ڊائلاسز جا مريض، صحت جا ڪارڪن، حجام ۽ بيوٽي سيلون جا ورڪر، هيپاٽائٽس جي مريض سان گڏ رهندڙ ماڻهو، حامله عورتون.
اهي ماڻهو جن جا جگر جا ٽيسٽ غير معمولي هجن،
انهن ماڻهن کي وقت بوقت اسڪريننگ ڪرائڻ گهرجي.
بچاءُ ممڪن آهي:
هيپاٽائٽس کان بچڻ ڏکيو ڪم ناهي، جيڪڏهن اسان ڪجهه بنيادي اصولن تي عمل ڪريون.
هميشه نئين ۽ سيل ٿيل سرنج استعمال ڪرائڻ تي زور ڏيو. رت صرف اسڪرين ٿيل بلڊ بئنڪ مان حاصل ڪيو وڃي. هر شيو لاءِ نئون بليڊ استعمال ڪيو وڃي. ڏندن ۽ جراحي جا اوزار مڪمل جراثيم کان پاڪ هجڻ گهرجن. ذاتي شيون جهڙوڪ ريزر، نيل ڪٽر ۽ ٽوٿ برش گڏيل استعمال نه ڪيا وڃن. محفوظ جنسي روين تي عمل ڪيو وڃي. هيپاٽائٽس B جي ويڪسين هر ٻار کي مقرر وقت تي لڳرائڻ سان گڏ خطري وارن بالغن کي به ڏني وڃي.
علاج بابت خوشخبري:
اڄڪلهه هيپاٽائٽس C جو علاج جديد دوائن سان ڪجهه هفتن اندر ڪاميابي سان ٿي سگهي ٿو، جڏهن ته هيپاٽائٽس B کي به اثرائتي دوائن ذريعي ڪنٽرول ڪري مريض کي صحتمند زندگي گذارڻ ۾ مدد ملي سگهي ٿي.
پر شرط صرف هڪ آهي: وقت تي تشخيص.
سماج جي ذميواري:
هيپاٽائٽس ۾ مبتلا ماڻهو ڪنهن به قسم جي نفرت يا سماجي اڪيلائيءَ جا حقدار ناهن. انهن کي علاج، همدردي ۽ سهڪار جي ضرورت آهي. اسان کي پنهنجي خاندان، پاڙي، اسڪولن، مسجدن، ميڊيا ۽ صحت مرڪزن ذريعي آگاهي کي وڌائڻو پوندو.
حڪومت لاءِ سفارشون:
سنڌ ۾ هيپاٽائٽس جي روڪٿام لاءِ ڪجهه بنيادي قدمن تي وڌيڪ ڌيان ڏيڻ ضروري آهي.
۰ هر ضلعي ۾ مفت اسڪريننگ جون سهولتون.
۰ هيپاٽائٽس B جي ويڪسينيشن جي ڪوريج ۾ واڌ.
۰ غير قانوني ڪلينڪن ۽ غير تربيت يافته عملي خلاف سخت ڪارروائي.
۰ رت جي بينڪن جي باقاعده نگراني.
۰ حجامن، ڏندن جي ڪلينڪن ۽ بيوٽي سيلونن جي رجسٽريشن ۽ تربيت.
۰ اسڪولن، ڪاليجن ۽ ميڊيا ذريعي مسلسل عوامي آگاهي مهم.
آخري ڳالهه:
هيپاٽائٽس هڪ اهڙي بيماري آهي، جيڪا خاموشي سان زندگي کسي سگهي ٿي، پر ان جي روڪٿام ۽ علاج ٻئي ممڪن آهن. آگاهي، ويڪسينيشن، محفوظ طبي طريقا، وقتائتي جاچ ۽ جديد علاج اسان جا سڀ کان مؤثر هٿيار آهن. عالمي هيپاٽائٽس ڏهاڙو 2026 اسان سڀني کي اهو پيغام ڏئي ٿو ته جيڪڏهن هر شهري پنهنجي ذميواري نڀائي، هر صحت جو ادارو پنهنجو ڪردار ادا ڪري ۽ حڪومت مؤثر پاليسين تي عمل ڪري ته اهو ڏينهن پري ناهي، جڏهن سنڌ ۽ پاڪستان هيپاٽائٽس جي وڌندڙ بار تي ضابطو آڻي سگهندا.
ياد رکو:
“وقت تي جاچ، وقت تي علاج، ۽ احتياط- هيپاٽائٽس کان بچاءُ جو بهترين رستو آهي.”